Moet de koning wel naar Rusland?

Debat over Nederlandse delegatie naar Sotsji maakt positie van de koning kwetsbaar.

De koninklijke familie op de Olympische Spelen van Peking (boven), Vancouver (midden) en Londen (onder). Foto’s ANP

Premier Rutte ligt onder vuur omdat hij naar de Olympische Spelen in Rusland gaat, waar mensenrechten onder druk staan. Maar wat heeft dat voor gevolgen voor de positie van koning Willem-Alexander, die ook gaat?

Coos Huijsen, historicus en auteur van het veelgeprezen boek Nederland en het verhaal van Oranje: „Mijn indruk is dat het kabinet dit niet doordacht heeft aangepakt. Het is met koning, koningin, premier en minister van Sport wel een heel zware delegatie geworden die naar Sotsji gaat. Daardoor ontstaat er een discussie die ook over de koning gaat, en dat is niet de bedoeling. Het is immers de klassieke rol van de premier om koning of koningin in de luwte te houden, buiten controverses. Daar wordt een premier op beoordeeld. Maar hier gebeurt dat te weinig, net als in de aanloop naar het bezoek van het koninklijk paar aan Moskou, afgelopen november.”

Rutte had de delegatie minder zwaar kunnen maken, bijvoorbeeld door zelf niet mee te gaan, zegt Huijsen. Ook de gemakkelijke toon van Rutte over deze heikele kwestie stoort hem. „Te snel wordt gezegd dat het koningspaar ‘natuurlijk’ van de partij zal zijn. Daar moet het kabinet mee oppassen; het doet oppervlakkig aan. De koning vertegenwoordigt de hele natie, dus zowel de dominee als de koopman. Het kabinet moet ervoor waken dat die vertegenwoordigende functie te veel naar één kant, die van de koopman, overhelt.”

Douwe Jan Elzinga, hoogleraar staatsrecht in Groningen: „Het aardige van ons constitutioneel stelsel is dat het staatshoofd altijd buiten het politieke debat blijft omdat er ministeriële verantwoordelijkheid bestaat voor het koninklijke handelen. Dat voorkomt ook kwetsbaarheden aan de kant van het staatshoofd. Omgekeerd ontstaan die kwetsbaarheden wel indien het staatshoofd op eigen houtje opereert. Zou bijvoorbeeld Willem-Alexander hebben aangegeven dat hij niet wil gaan, ondanks een uitdrukkelijke wens van premier of kabinet, dan zijn de rapen over de hele linie gaar.

„Bezoeken van deze aard – zoals ook staatsbezoeken – worden strikt afgestemd met het kabinet. Het kabinet geeft de ruimte en de wenselijkheden en onwenselijkheden aan en draagt daar ook de gehele verantwoordelijkheid voor. Dat impliceert dat ook in dit geval kritiek van welke aard dan ook zich ten volle moet en zal richten op premier Rutte en niet op het staatshoofd.”

Michiel Zonnevylle, voorzitter van de Bond van Oranjeverenigingen: „Door zo’n zware delegatie te sturen, ook vergeleken met het buitenland, heeft premier Rutte de koning in een politiek-ethisch gevoelige discussie getrokken. Dat maakt het staatshoofd kwetsbaar. Het was ook denkbaar geweest dat de koning had gezegd: ik ga niet naar de openingsceremonie, maar bezoek tussendoor een paar wedstrijden. Dan had zijn bezoek een minder zware lading gekregen. Sommige mensen vinden dat hij acte de présence in Sotsji móét geven omdat hij erelid is van het IOC. Maar Willem-Alexander is in de eerste plaats koning van Nederland. Het was beter geweest als het kabinet enkele maanden geleden de algemene trend had gevolgd door een bescheiden delegatie te sturen.”

Wim Voermans, hoogleraar staatsrecht aan de Universiteit van Leiden: „Ik ben het met PvdA-leider Samsom eens dat het ook een onsje minder had gekund. Tegelijkertijd geloof ik dat Rutte de waarheid spreekt als hij zegt dat er geen deal is gesloten tussen Nederland en Rusland over de afvaardiging naar de Spelen en de Greenpeace-activisten [zoals NRC Handelsblad eerder deze week berichtte]. Die aanpak zou van een ongelooflijke naïviteit hebben getuigd en de koning in een kwetsbare positie hebben gebracht. Meer voor de hand ligt dat het kabinet er een Oranjefeest van wil maken. Tijdens de inhuldiging van Willem-Alexander was Nederland verenigd in moeilijke tijden. Dat smaakte naar meer.”

Frits Huffnagel, oud-VVD-wethouder en goede bekende van Rutte: „Het is volkomen logisch dat de koning, die bij wijze van spreken van kindsbeen af met sport en Olympische Spelen bezig is, naar Sotsji gaat. Toen hij afscheid nam als IOC-lid, zei hij dat hij toch nog zoveel mogelijk betrokken wilde blijven bij olympische activiteiten. Ik kan dan ook wel raden wat de voorkeur van de koning zelf is in deze kwestie. Zijn bezoek past ook bij wat Willem-Alexander eerder heeft gezegd over handelsbelangen die hij als koning wil dienen. Weet u wat pas écht een politiek statement zou zijn geweest? Als Rutte, ondanks die grote belangstelling van Willem-Alexander voor sport, tegen de koning had gezegd: u mag niet naar Sotsji, bijvoorbeeld vanwege de mensenrechten. Dan was je pas écht in politiek vaarwater terechtgekomen.”