Een heel ander mens

Ministers van Financiën lukt het soms, premiers vaak al wat minder. De vicepresident van de Raad van State kan het door zijn positie gemakkelijk. De Nationale Ombudsman deed er hard zijn best voor, en sommige voorzitters van de Tweede Kamer gaat het na verloop van tijd als vanzelf af. Kritisch zijn over hoe het eraan

Ministers van Financiën lukt het soms, premiers vaak al wat minder. De vicepresident van de Raad van State kan het door zijn positie gemakkelijk. De Nationale Ombudsman deed er hard zijn best voor, en sommige voorzitters van de Tweede Kamer gaat het na verloop van tijd als vanzelf af. Kritisch zijn over hoe het eraan toegaat in de politiek zonder voor salonpopulist te worden versleten, zoals dat sinds kort heet. Boven de partijen uitstijgen. Geassocieerd worden met het algemeen belang, instituties stutten door kritiek. En zo respect afdwingen. Gezag.

De nieuwe Nationale Ombudsman heeft nog drie dagen om te solliciteren

Hoe doe je dat? Anouchka van Miltenburg is er nog niet achter. De voorzitter van de Kamer is graag streng, maar ze kan het maar niet goed doen. Sinds zij eind 2012 aantrad, zijn er incidenten en klachten over haar optreden. Nu eens is zij té streng, dan weer nonchalant. Soms zegt ze te weinig, op andere momenten te veel. Nu is zij toe aan gesprekken met de fractievoorzitters in de Kamer over haar functioneren, op eigen verzoek. Ze wil leren van kritiek, maar niet „een heel ander mens worden”, waarschuwde ze vorige week in een (zeldzaam) interview, dat onlangs in de nacht werd uitgezonden op de radio, bij BNN. Ze zou liever hebben dat het niet steeds over haar ging. Zij wil er aan „bijdragen” dat „mensen denken: wij hebben eigenlijk best een goed parlement.”

Zo gezegd, zo gedaan: nu gaat het toch weer over haar. Het wordt al de derde keer dat de fractievoorzitters met haar praten over haar werk. De eerste keer was ze net gekozen. Toen kwamen de fractievoorzitters bij haar langs, nadat ze hun had aangeraden ook eens bij koningin Beatrix langs te gaan. Dat was midden in de eerste formatie waarin de Koning geen rol meer speelde. Binnenkort evalueert de Kamer die formatie.

Niet alle fractieleiders praten nog mee om de Kamervoorzitter bij te sturen. PvdA-leider Samsom bijvoorbeeld ziet er niets in. D66-leider Pechtold laat zich kritisch uit, eist verandering. De Kamer gaat over zichzelf, dus zij kan in theorie de voorzitter wegstemmen. Dat is niet alleen de meest pijnlijke weg, maar ook risicovol: leg dat maar eens uit buiten Den Haag. Hoe gretiger de messenslijpers, des te groter het gevaar dat zo’n politieke moordpartij zich tegen hen keert. En in het ergste geval tegen de Kamer zelf: wat een rommel weer in de politiek!

Als ze haar echt weg willen hebben, moeten de fractievoorzitters het anders aanpakken. In stilte. Discreet. Waarschijnlijk kan maar één fractievoorzitter haar overtuigen zelf op te stappen: VVD’er Halbe Zijlstra, haar partijgenoot. Die kan niet worden verdacht van een politiek belang bij haar vertrek.
Maar laten we de vraag eens omdraaien. Kunnen de fractievoorzitters haar ook helpen? Van Miltenburg zelf lijkt te denken dat anderen haar te streng vinden, of een flapuit. Maar waar zij in het begin nog het verwijt kreeg politiek ‘sturend’ op te treden (partijdig), bevatten recentere klachten eerder het aanvoelen van de politieke situatie. Dat is een probleem dat niet zo gemakkelijk overgaat.

De beste hoop voor Van Miltenburg is dat we voorlopig weinig over haar horen. Voorzitten zonder incidenten. De eerste opdracht van de Kamervoorzitter is te zorgen dat het instituut goed functioneert, dat debatten goed verlopen. Dan kan best zonder dat de Kamervoorzitter opvalt.

Anders is de situatie voor de Nationale Ombudsman. De Tweede Kamer benoemt ook hem, net als de Kamervoorzitter. Maar zijn functie is niet verweven met de verhoudingen in Den Haag. De Nationale Ombudsman is de vrijbuiter onder de hoge colleges van staat, aangesteld om kritiek te hebben en namens burgers de overheid aan te pakken. De gepatenteerde drakendoder in de bestuurlijke jungle, Don Quichot tegen FC Kafka.

De functie is vacant na het vertrek van Alex Brenninkmeijer naar de Europese Rekenkamer per 1 januari. Tot aanstaande zaterdag kunnen sollicitaties worden ingediend. Behalve over een stevige juridische achtergrond moet de Nationale Ombudsman volgens de profielschets in staat zijn zich ‘gemakkelijk’ en ‘met gezag’ te mengen in het maatschappelijke debat over de relatie tussen overheid en burger. Maar hoe kan een Ombudsman boven de politiek uitstijgen?

Brenninkmeijer was voor politici soms te extreem om veel gezag te hebben. Zoals toen hij het politieke klimaat ‘racistisch’ noemde. Hij was vaak hard over de betrouwbaarheid van de overheid. De vraag is nu: komt er een mildere? Er is genoeg stof voor harde botsingen de komende jaren. Daarvoor zorgen de grote decentralisaties van het kabinet wel, van de jeugdzorg en ouderenzorg tot de integratie van moeilijk bemiddelbaren op de arbeidsmarkt.

Maar ook de invloed van technologie is prangend thema. In 2017 wil het kabinet de dienstverlening van de overheid helemaal digitaal hebben. Na verloop van tijd zal de overheid steeds meer van burgers kunnen en willen weten. En andersom.

Misschien hebben we een Nationale Ombudsman nodig van een heel nieuw type: straatvechter en informatiefilosoof.