‘De wrede Mexicaan is een cliché’

De Mexicaanse regisseur won met ‘Heli’ de Palm voor beste regie in Cannes, het IFFR draait de ‘film met die brandende penis'. „Toon je lijden, dan is dat exploitatie.”

Het was de verrassing van het filmfestival van Cannes: de Gouden Palm voor beste regie voor de Mexicaan Amat Escalante (34). En ook weer niet: zit er niet altijd een extreme of experimentele film tussen de winnaars?

Dit jaar was dat dus Heli. Die film met de brandende penis, want daar raakte Cannes niet over uitgepraat. „Een special effect”, stelt Escalante ons gerust in een hotelkamer tegenover het festivalpaleis. „Net als de honden die we vermoorden.”

In zijn film werkt de jongeman Heli samen met zijn vader in een autofabriek om zijn vrouw, baby en 12-jarige zusje Estelle te onderhouden. Zij wordt verliefd op een veel oudere tiener, een soldaat in opleiding. Als hij een zakje coke steelt bij zo’n rituele drugsverbranding waarmee de Mexicaanse overheid bewijst dat ze iets doet tegen drugs, belandt de familie plots middenin de Mexicaanse drugsoorlog.

De brandende penis verwijst naar de scène die schokt in zijn alledaagsheid. Een man wordt als een karkas aan het plafond gehangen in de huiskamer van een beul, waar drie jochies – beulszonen, narcorekruten? – lamlendig op de bank op een Wii spelen. Ze moeten even helpen met het afrossen van het gemuilkorfde slachtoffer, tot de beul het genoeg vindt en diens penis in brand steekt. De jochies richten zich weer op het beeldscherm terwijl het slachtoffer macaber en geluidloos aan het touw schokt.

Een afschuwelijke scène, maar geheel binnen de extreme parameters van de Mexicaanse drugsoorlog. „Het blijft me verbazen dat niemand ervan opkijkt als er in het eerste kwartier van Batmanfilm The Dark Knight zo’n twintig mensen sterven”, zegt Escalante. „Wanneer je geweld mooi brengt, met veel slowmotion en fonteinen van bloed, is alles prima. Toon je gruwelijk lijden waar je moeilijk naar kan kijken, dan is iedereen geschokt en noemen ze het exploitatie.”

Gefilmd met uitdrukkingsloze amateuracteurs in esthetische vervreemding – lange, weidse shots en stille camera – toont Heli de Mexicaanse drugsoorlog als bloedige routine: verveling met flitsen meedogenloos, maar ‘professioneel’ geweld. Tussen zoveel dreiging kan je jezelf pas een man voelen als je bloed vergiet. „Ik wilde me verplaatsen in de situatie van een arm gezin in de vuurlinie”, aldus Escalante. „Het is een anti-gangsterfilm. Meestal filmt men zoiets vanuit het standpunt van misdadigers of agenten. Voor arme Mexicanen zijn dat blinde krachten waar je zomaar tussen vermalen wordt.”

Hoeveel van uw film ‘Heli’ is gebaseerd op de realiteit?

„Het verhaal is fictie, maar bijna alle elementen komen uit het nieuws. Google maar. De film begint al met iemand die aan een viaduct wordt opgehangen: een beeld dat iedereen kent uit onze drugsoorlog.

„Er woedt in Mexico al zeven jaar een oorlog tussen de kartels, waarbij 70.000 mensen stierven. Het afgelopen half jaar vielen tweeduizend doden. En de pers vergroot dat nog eens uit met al die nadrukkelijke beelden van afgehakte hoofden. Maar hoe kan je op dit moment nou een film over een ander onderwerp maken? Al is het in mijn stad, Guanajuato in Midden- Mexico, rustig. In mijn familie zijn alleen wat neven ontvoerd en na een dag vrijgelaten voor weinig losgeld. Je hoeft niet rijk te zijn om in Mexico te worden gekidnapt.”

Mexicanen ontsnappen liever in komedies. Willen ze uw realiteit wel zien?

„Een columnist eiste al dat ik achter de tralies verdwijn wegen laster tegen het vaderland, maar dat loopt wel los. De politie en het leger kijken er niet van op dat ze als corrupt en gewelddadig worden neergezet. Dat gebeurt in elke Mexicaanse film.”

Dat extreme geweld van de Mexicaanse kartels, die nadruk op slagerspraktijken als onthoofden, in stukken hakken en villen van lijken, is daar een culturele verklaring voor?

„Nee, dat is gewoon pragmatisch. De vijand bang maken. De wortels van het geweld in Mexico zijn niet cultureel, die liggen in de Verenigde Staten. Dat is de afnemer van de cocaïne en marihuana, daar komt 98 procent van de wapens vandaan waarmee men elkaar overhoop schiet. Dan is er de economische situatie – Mexico heeft schokkende armoede en de rijkste mannen ter wereld – plus de algemene uitzichtloosheid en het armzalige onderwijs.

„Ik weiger te geloven in de wrede Mexicaan voor wie een mensenleven niet telt. Dat is een cliché. Al zullen critici mij verwijten dat ik dat cliché met Heli versterk. Maar welke film moet ik dan maken? In Mexico word je omringd door geweld.”

In ‘Heli’ is het vrij vanzelfsprekend dat een meisje van 12 een relatie heeft met een man van tegen de 20. Waarom?

„In Guanajuato, waar ik woon, is dat ook vrij normaal. De baby die je in de film ziet, is van een kindmoedertje van veertien. Het is een heel conservatieve, katholieke staat. We moesten de opnames drie dagen stoppen omdat de paus op bezoek kwam: die weet dat hij daar altijd op een enthousiast ontvangst kon rekenen. Meisjes worden op hun dertiende al zwanger, want niemand doet aan anticonceptie of seksuele voorlichting en abortus is ondenkbaar. De traditie was dat de jongen zo’n zwanger meisje ontvoert, dan was haar eer gered en moesten ze trouwen.”

Heli is in het begin machteloos, met een soldatenlaars in zijn nek. Wordt hij door geweld een echte man?

„Geweld geeft hem vertrouwen, potentie zelfs. Zijn vrouw ruikt dat. Als je arm bent, is het onmogelijk je aan het geweld te onttrekken.”