Zestienjarige achter de kassa moet de alcoholwet handhaven

Veel caissières krijgen een grote mond van klanten die alcohol willen kopen.

Twee weken geleden mocht Eva Vlaardingerbroek nog gewoon alcohol kopen. Sinds 1 januari zit dat er niet meer in – ze is 17 jaar. Maar ze mag het nog wel vérkopen, achter de kassa van de Albert Heijn in Hilversum. Tenminste: aan meerderjarigen. Vlaardingerbroek moet voorkomen dat haar leeftijdgenoten aan alcohol komen. En ze moet klanten tot en met 25 jaar naar hun legitimatie vragen.

Dat is best lastig, zeggen kassamedewerkers desgevraagd.

Zo is het moeilijk om de leeftijd van klanten in te schatten. Esther Dorenbos (26), die achter de kassa staat bij een Jumbo in Leeuwarden: „Vooral bij meisjes is het moeilijk te bepalen, zeker als ze veel make-up dragen.”

Soms zijn die klanten een paar jaar ouder dan de caissière zelf. Hun moet je dan iets verbieden. Oordelen over iemand die, zeg, negen jaar ouder is, kan intimiderend zijn, zegt Eva Vlaardingerbroek.

Er kan een discussie ontstaan, aan de kassa. Soms loopt het uit de hand. „Twee jongens zeiden dat ze drank kwamen halen voor hun opa. De een was oud genoeg, de ander niet”, vertelt Joyce Boesjes, die bij een Poiesz-supermarkt in Tolbert werkt. „Ze gingen maar niet weg. Schelden. Ik heb de manager erbij gehaald. Zulke discussies kunnen wel vijf minuten duren.”

Kassamedewerkers krijgen geregeld te maken met agressie. Meestal verbaal, soms fysiek. Uit onderzoek in opdracht van CNV Dienstenbond bleek dat 16 procent van de supermarktmedewerkers wekelijks of vaker te maken krijgt met incidenten die verband houden met alcohol. Volgens dat onderzoek, onlangs gepresenteerd, verwacht 55 procent van het personeel een toename van verbale agressie.

Dat is een grote groep, zegt Fedde Monsma, cao-onderhandelaar namens de bond. In Nederland werken 260.000 mensen in een supermarkt. Ongeveer 80 procent is jonger dan 23 jaar. Monsma vindt dat de verantwoordelijkheid voor de alcoholverkoop niet bij de jonge kassamedewerkers mag liggen. Hij pleit ervoor de leeftijd om alcohol te verkopen te verhogen naar 18 jaar. FNV Bondgenoten onderschrijft die opvatting.

„De politiek heeft gewoon niet over handhavingsbeleid nagedacht”, zegt Monsma. „Wat de overheid vergeet, is dat de supermarkt een lokale ontmoetingsplek is. Daar werken mensen uit de buurt en komen klanten uit de buurt. De kassamedewerkers komen hun leeftijdsgenoten tegen op school, op de sportclub. Je moet vriendjes weigeren. En als kinderen geen alcohol meekrijgen, zeggen ze tegen de caissière: ik weet waar jij woont. Je moet heel sterk in je schoenen staan.”

De druk op kassamedewerkers is dus toegenomen. De druk op supermarkten ook: boetes voor de verkoop aan minderjarigen kunnen oplopen tot 2.720 euro. De gemeenten moeten erop toezien dat de leeftijdsgrens wordt gerespecteerd.

Supermarkten hebben enige tijd geleden afgesproken dat zij iedereen die er jonger uitziet dan 25 om legitimatie vragen. Klanten moeten daar nog steeds aan wennen, zegt Vlaardingerbroek. „Laatst vroeg ik iemand van 26 naar zijn ID”, vertelt Eva. „Hij werd heel boos: ‘Ben je achterlijk of zo, meisje, je kan toch wel zien dat ik ouder ben dan jij? Gebruik je ogen!’ Zo tierde hij maar door. Mensen voelen zich beledigd. Ik ben niet bang voor zulke reacties, maar ik weet van collega’s dat ze daarom liever niet naar een legitimatiebewijs vragen.”

Er zijn trainingen voor caissières, bijvoorbeeld van het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL), dat de belangen van de supermarktbranche behartigt. Die training staat op de website supermarkt.nl. Onder begeleiding van een synthesizermuziekje worden daar eerst de spelregels uitgelegd. Daarna zijn filmpjes te zien waarin acteurs ‘kassasituaties’ naspelen. In een scène weet de caissière al hoe oud de jongen is die alcohol wil kopen – 19. Dan volgt de vraag: moet hij ook zijn legitimatiebewijs laten zien? Antwoord: ja.

Bij de filmpjes hoort een examen. De meeste supermarkten stellen dit verplicht, zegt een woordvoerder van het CBL. Volgens de site hebben al meer dan 140.000 mensen het examen met succes afgelegd.

De cursus maakt de situaties inzichtelijk, maar zie er in de praktijk en onder druk maar eens naar te handelen, zeggen caissières. Het schatten van leeftijd blijft moeilijk, zegt de 19-jarige Femke Beelen, die achter de kassa staat bij een Albert Heijn in Doorn. „Ons wordt geleerd om een klant te vergelijken met iemand die je kent, van wie je denkt dat hij of zij even oud is. Maar dan moet je zo iemand wel kennen.”

Haar is het nooit overkomen dat ze alcohol verkocht aan een minderjarige. Nicolien van Haeften (19) maakte dit wél mee. Het ging om een mystery shopper, een fenomeen dat veel supermarktketens gebruiken – ze controleren er hun filialen mee. Een doodnormale jongen was het, zegt ze, blond en lang. Het was nog voor de leeftijdsverhoging inging, mei vorig jaar. „Hij haalde één blikje bier en hield me aan de praat”, zegt ze. „Toen ik van de bedrijfsleider hoorde dat hij minderjarig was, voelde ik me echt heel stom. De domme caissière.”

Van Haeften kreeg een waarschuwing en mocht minder uren werken. „En mijn rooster werd aangepast, ik moest van de zaterdagavond naar de dinsdagavond. Dan wordt er minder alcohol verkocht. Na twee maanden werd ik weer vaker ingeroosterd. Ik heb intussen ook een mystery shopper geweigerd, daar ben ik wel trots op. Maar ik voel nog steeds mijn hart bonken als ik over een klant twijfel.”