Ze bestellen om het café erbij te lappen

Afgelopen weekend kreeg een bar in Utrecht een boete omdat die alcohol had verstrekt aan ‘lokjongeren’.

Twee meiden van 16 en 18 jaar aan de bar van het Utrechtse café Stairway to Heaven hebben een interessante discussie ontketend. Ze bestelden er afgelopen vrijdagavond droge witte wijn. De barman schonk het hun, waarna een alcoholcontroleur hem een boete gaf: hij had de tieners niet om legitimatie gevraagd.

De meiden waren zogenoemde ‘mystery guests’: minderjarige horecaklanten die alcohol bestellen om te controleren of alcoholverkopers zich aan de wet houden. De gemeente Utrecht huurt hen in: meestal 16- of 17-jarigen. Afgelopen vrijdagavond liepen er vijf door het Utrechtse centrum, ze controleerden zeven cafés en zeven supermarkten.

Stairway to Heaven was het enige bedrijf dat een boete kreeg. Het moet 1.360 euro betalen. Maar mogen gemeenten zich eigenlijk wel van dit soort mystery guests bedienen?

Daar zijn de meningen over verdeeld. In tv-programma EenVandaag liet strafrechtadvocaat Sidney Smeets gisteravond weten dat de actie in Utrecht niet mag. „De politie maakt gebruik van een minderjarige voor de opsporing van een strafbaar feit en dat is zeer dubieus.”

Uitlokking

Volgens Smeets is er sprake van uitlokking. De meiden waren volgens hem geschminkt om er ouder uit te zien. „Je mag niet iemand overhalen iets strafbaars te doen, terwijl hij dat eigenlijk helemaal niet van plan was.”

De gemeente Utrecht is „ervan overtuigd” dat het wél mag, zegt een woordvoerder. „Onze juristen hebben hier uiteraard naar gekeken, we doen dit niet zomaar.” Volgens de gemeente is er geen sprake van uitlokking. De jongeren worden niet geschminkt om er ouder uit te zien, zegt hij. „De minderjarige bestelt eenvoudigweg alcohol zoals vele minderjarige jongeren dat doen.” De inzet van mystery guests is volgens Utrecht een „snelle en effectieve manier” om te controleren of een café zich aan de wet houdt.

Maar ook zonder schmink begeeft de gemeente zich op glad ijs. In het verleden heeft de politie zich wel eens voorgedaan als minderjarige op internet. Dat waren zogenoemde ‘lokpubers’. Die methode is door de rechter afgestraft, zei Smeets gisteravond. „Nu gaat het om een loktiener, een werkelijke minderjarige, en het is de vraag of de rechter dat gaat toestaan. Ik denk van niet.”

Juridisch geharrewar

Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport laat weten blij te zijn dat Utrecht de naleving van de wet controleert. Hoe de regels van het inzetten van ‘mystery shoppers’ luiden, is nog onduidelijk. Samen met het ministerie van Veiligheid en Justitie zullen we hiernaar gaan kijken, aldus een woordvoerder. „Overigens is het in eerste instantie echt een Utrechtse zaak waarover het college verantwoording moet afleggen aan de Utrechtse gemeenteraad.”

Om juridisch geharrewar te voorkomen, zette de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) nooit mystery guests in. Die was tot 2013 verantwoordelijk voor de controle op de Drank- en horecawet – nu zijn dat de gemeenten. De NVWA zette wel jongeren in voor de ‘alcoholcontrole’, maar om zich juridisch in te dekken ging het om meerderjarige jongeren, vaak van rond de 20 jaar, die bovendien geen alcohol kochten. Hun taak: zich ophouden in, zeg, een jongerencafé, om in de gaten te houden of de barman zich aan de wet hield. Hun jeugdige uiterlijk hielp om niet te veel op te vallen.

Deze methode is wel tijdrovend, zegt Wim van Dalen, directeur van de Stichting Alcohol Preventie (STAP). Van Dalen is daarom voorstander van de inzet van mystery guests, zoals in Utrecht. Snel en effectief: elke puber aan de bar is ineens een potentiële mystery guest.

Feit is dat naleving van de wet in supermarkten en horeca en sportkantines laag is. Zelfs na jaren van voorlichting en campagnes is de kans dat minderjarigen in Nederland alcohol kopen, groter dan de kans dat het hun wordt ontzegd. Ook dát kwam aan het licht door mystery guests. Zo lieten onderzoekers van de Universiteit Twente in 2011 een kleine zestig mystery guests van 14 of 15 jaar pogingen doen om drank te kopen. Van de supermarkten verkocht 70 procent de alcohol gewoon aan de 14- en 15-jarigen, en overtrad dus de wet. Díé inzet van mystery guests is overigens wél toegestaan: ze werden niet gebruikt om boetes uit te delen.