Het blijft gewoon een taboe in Rusland

Op 7 februari beginnen de Winterspelen in Sotsji // Premier Rutte gaat ook // Daar is kritiek op, en dan klinkt altijd weer het woord ‘homorechten’ // Hoe zit het met homo’s in Rusland?

Het in Rusland alom aanwezige Euroset, een van de grootste telefoonwinkels van de voormalige Sovjet-Unie, heeft een imagoprobleem. Het staat sinds een week te boek als homofoob.

De creatief directeur van Euroset schreef op 7 januari een open brief aan president Vladimir Poetin. Hij riep de president op ‘sodomie’ weer strafbaar te stellen. Het wettelijke verbod op „propaganda onder minderjarigen voor niet-traditionele seksuele relaties” is niet voldoende om de „opgroeiende generaties te behoeden voor verwording”.

De creatief directeur van Euroset is Ivan Ochlobystin (47). Hij is een celebrity in Rusland, en hij noemt zich journalist, schrijver, acteur en regisseur. Hij gebruikte een kerkelijk begrip voor zijn appèl aan Poetin: moezjelozjstvo, een bijbels woord om anale seks aan te duiden. Bovendien heeft hij zich recent in vergelijkbare krachttermen uitgedrukt.

Wat zijn motieven ook waren, de boot was aan. De noodgedwongen ingetogen homogemeenschap tekende via verschillende sociale media protest aan. Collega-celebrity Ksenia Sobchak, de dochter van de voormalige burgemeester van Sint-Petersburg die Poetin de eerste kneepjes van het politieke vak heeft geleerd, riep Euroset op om Ochlobystin te ontslaan. De solidariteitsgroep ‘Alliantie van heteroseksuelen voor gelijke rechten van homo’s’, vroeg de aandeelhouders van Euroset in te grijpen. En via sociale media ging het verhaal rond dat Apple zijn contracten met Euroset wilde beëindigen wegens de uitlatingen van Ochlobystin.

Bestuursvoorzitter Aleksandr Malis van Euroset moest ingrijpen. Die verhalen over Apple waren een vals gerucht, maar zijn creatief directeur had wel een „fout” gemaakt. Malis formuleerde het zondag in een gesprek met het Moskouse culturele tijdschrift Bolsjoj Gorod (dat Grote Stad betekent) zo: „Wat hij heeft gezegd was onbetamelijk, maar de reactie van de lhbt-gemeenschap was buitensporig.” (Lhbt is een afkorting voor lesbisch, homo-, bi-, en transseksueel.)

Geen thema dat prioriteit krijgt

Malis laveerde met deze dubbele kritiek vrij precies tussen de Russische klippen door. Beide kanten kregen er van langs. Vermoedelijk bewust. In veel landen die over ruim drie weken deelnemen aan de Olympische Winterspelen – kort gezegd Noordwest-Europa, Noord-Amerika en Japan – zijn gelijke rechten een min of meer vanzelfsprekend maatschappelijk thema. In Rusland is het een hachelijk gespreksonderwerp dat ook de oppositie niet graag wil oppoken of politiseren.

Niet dat de oppositie bang is. Het organiseren van een Gay Pride vergt in Moskou meer durf dan in pakweg Amsterdam. In de Russische hoofdstad werd zo’n parade vroeger uit elkaar geslagen en nu simpelweg verboden. Maar homoseksualiteit is wel een taboe, ook in veel intellectuele kringen. Al denken jongeren en grootstedelingen daarover vrijzinniger dan veel ouderen in provinciesteden. Homorechten zijn, net als in Nederland tot eind jaren zestig, niettemin geen ‘prioriteit’.

Bovendien wordt de openlijke strijd ertegen meer en meer gemonopoliseerd door de orthodoxe kerk en nationalistische stromingen. Sinds de val van de Sovjet-Unie in 1991 en het ‘ideologische vacuüm’ dat toen ontstond, heeft de kerk aan morele kracht gewonnen – ze is nog nooit zo machtig geweest als nu in Rusland.

De nationalisten zien homoseksualiteit niet alleen als een culturele maar ook als een demografische bedreiging voor Rusland, dat afgelopen twee decennia qua bevolkingstal met meer dan vijf miljoen zielen is gekrompen. Dat demografische argument voerde president Poetin ook aan toen hij begin april in Nederland was en werd bevraagd over de nieuwe ‘homowetgeving’ in Rusland.

Al is homoseksualiteit niet verboden

Maar Poetin benadrukte toen ook dat homoseksualiteit op zichzelf niet is verboden en seksuele minderheden dus hun eigen leven kunnen leiden.

Dat klopt strikt genomen. In 1993 is homoseksualiteit voor volwassenen uit wetboek van strafrecht geschrapt. In 1999 verdween ze van de lijst van officiële psychiatrische ziektes. En sinds 2003 zijn homoseksuele contacten ook qua leeftijd gelijk gesteld met heteroseksuele: vanaf 16 jaar mag iedereen zelf kiezen.

In miljoenensteden als Moskou en Sint-Petersburg en in mindere mate Kazan, Jekaterinburg en Nizjni Novgorod bestaat een homoscene, al floreert die minder openlijk dan tien jaar geleden. De wetgeving en het maatschappelijke klimaat hebben een regressieve invloed. Coming out is nu riskanter dan toen. Bekende Russen wagen het er niet meer op, behalve dan activisten als Nikolaj Aleksejev, organisator van de eerste Gay Pride in Moskou, en de journaliste Masja Gessen. Beiden zijn het overigens oneens over de zin van een boycot van de Spelen. Gessen is voor, Aleksejev tegen.

Vorige week rekte Poetin zijn eigen decreet op, waarmee hij vorig jaar alle vormen van publieke actie tijdens de Winterspelen en de Paralympics in Sotsji de facto had verboden door met een nieuwe verordening een plek aan te wijzen waar straks wel mag worden gedemonstreerd: het Overwinningspark in Chosta, een plaatsje precies tussen Sotsji en de Olympische stadions in.

Maar als er daar betogingen zullen worden gehouden, zullen die volgens advocaat Roman Sjikarev van de kritische organisatie Wet & Orde in Sotsji, vooral „sociale eisen” stellen: over de gestegen lokale belastingen, servicekosten in de sociale woningbouw en openbaarvervoertarieven. Homorechten horen daar niet bij, denkt Sjikarev. „Sotsji ligt uiteindelijk toch in de Kaukasus. Er heerst daarom toch een andere mentaliteit.”