Een heel ander mens

Ministers van Financiën lukt het soms, premiers vaak al wat minder. De vicepresident van de Raad van State kan het door zijn positie gemakkelijk. De Nationale Ombudsman deed er hard zijn best voor, en sommige voorzitters van de Tweede Kamer gaat het na verloop van tijd als vanzelf af. Kritisch zijn over hoe het eraan toegaat in de politiek zonder voor salonpopulist te worden versleten, zoals het sinds kort heet. Boven de partijen uitstijgen. Geassocieerd worden met het algemeen belang, instituties stutten door kritiek. En zo respect afdwingen. Gezag.

Hoe doe je dat? Anouchka van Miltenburg is er nog niet achter. De voorzitter van de Kamer is graag streng, maar ze kan het maar niet goed doen. Sinds zij eind vorig jaar aantrad, zijn er incidenten en klachten over haar optreden. Zij gaat nu met fractievoorzitters in de Kamer praten over haar functioneren. Ze wil leren van kritiek, maar niet „een heel ander mens worden”, waarschuwde ze al in een (zeldzaam) interview, dat onlangs in de nacht werd uitgezonden op de radio, bij BNN. Ze zou liever hebben dat het niet steeds over haar ging. Zij wil er aan „bijdragen” dat „mensen denken: wij hebben eigenlijk best een goed parlement.”

En dan gaat het toch weer over haar. Het wordt al de derde keer dat de fractievoorzitters met haar praten. De eerste keer was ze net gekozen. Toen kwam de fractievoorzitters bij haar langs, nadat ze hun had aangeraden ook eens bij koningin Beatrix langs te gaan. Dat was midden in de eerste formatie waarin de koning geen rol meer speelde. Binnenkort evalueert de Kamer die formatie. Van Miltenburg zelf lijkt te denken dat anderen haar te streng vinden, of een flapuit. Maar waar zij in het begin nog het verwijt kreeg politiek ‘sturend’ op te treden (partijdig), bevatten recentere klachten eerder het aanvoelen van de politieke situatie.

Niet alle fractieleiders praten nog mee om de Kamervoorzitter bij te sturen. PvdA-leider Samsom blijft weg. Als ze haar weg willen hebben, kan waarschijnlijk maar één fractievoorzitter haar overtuigen: VVD’er Halbe Zijlstra, haar partijgenoot. Maar een Kamervoorzitter die opstapt wegens kritiek is pijnlijk. Haar beste hoop is dat we voorlopig weinig over haar horen: voorzitten zonder incidenten.

Anders is de situatie voor de Nationale Ombudsman. De Tweede Kamer benoemt ook hem, net als de Kamervoorzitter. Maar zijn functie is niet verweven met de verhoudingen in Den Haag. De Nationale Ombudsman is de vrijbuiter onder de hoge colleges van staat, aangesteld om kritiek te hebben en namens burgers de overheid aan te pakken. De gepatenteerde drakendoder in de bestuurlijke jungle, Don Quichot tegen FC Kafka.

De functie is vacant. Na het vertrek van Alex Brenninkmeijer naar de Europese Rekenkamer per 1 januari moet de Tweede Kamer een opvolger benoemen. Tot zaterdag kunnen sollicitaties worden ingediend. Behalve over een stevige juridische achtergrond moet de Nationale Ombudsman volgens de profielschets in staat zijn zich ‘gemakkelijk’ en ‘met gezag’ te mengen in het maatschappelijke debat over de relatie tussen overheid en burger.

Brenninkmeijer was voor politici soms te extreem om veel gezag te hebben. Bijvoorbeeld toen hij het politieke klimaat ‘racistisch’ noemde. Hij was vaak hard over de betrouwbaarheid van de overheid.

De vraag is nu: komt er een mildere? Er is genoeg stof voor harde botsingen de komende jaren. Daarvoor zorgen de grote decentralisaties van het kabinet wel, van de jeugdzorg en ouderenzorg tot de integratie van moeilijk bemiddelbaren op de arbeidsmarkt.

Maar ook de invloed van technologie prangt. In 2017 wil het kabinet de dienstverlening van de overheid helemaal digitaal hebben. Na verloop van tijd zal de overheid steeds meer van burgers kunnen en willen weten.

En andersom. Misschien hebben we een Nationale Ombudsman nodig van een heel nieuw type: straatvechter en informatiefilosoof.