Dat is dan 16 euro per nacht

Veroordeelden moeten gaan meebetalen aan de kosten van opsporing, vervolging en celstraf // Vijf vragen over de wetsvoorstellen die Opstelten en Teeven gisteren presenteerden

Foto Sake Elzinga

De plannen komen rechtstreeks uit het verkiezingsprogramma van de VVD. ‘Vandalen gaan betalen.’ Minister Opstelten en staatssecretaris Teeven van Veiligheid en Justitie kwamen gisteren met twee wetsvoorstellen die regelen dat de overheid de kosten van opsporing, vervolging en celstraf voortaan deels kan verhalen op veroordeelden.

Hoe hoog het te betalen bedrag voor het hele strafproces (opsporing, vervolging en berechting) zal worden, is nog niet bekend.

Wat al wel bekend is: het verblijf in de gevangenis gaat 16 euro per dag kosten, met een maximum van twee jaar – dat kan dus oplopen tot 11.680 euro. Ook tbs’ers en ouders van veroordeelde minderjarigen moeten die 16 euro per dag gaan betalen, als het aan het kabinet ligt. De overheid neemt een deel van de verzorging over van de ouders, dus is volgens Teeven een ‘ouderbijdrage’ redelijk.

Kunnen gedetineerden die 16 euro per dag wel betalen?

De recentste onderzoekscijfers hierover laten zien dat het merendeel van de veroordeelden daar inderdaad problemen mee kan krijgen. Volgens het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) van het ministerie van Veiligheid en Justitie heeft ongeveer driekwart van de veroordeelden schulden op het moment dat ze de gevangenis in gaan. Bij een kwart van hen gaat het om een schuld van 1.000 euro of minder, eenderde van hen heeft meer dan 10.000 euro schuld. De rest zit daar tussenin.

Uitstel van betaling of een betalingsregeling is wat Teeven betreft geen probleem, schrijft hij. „Maar de verplichting blijft bestaan.”

Volgens het WODC heeft 87 procent van de ex-gedetineerden een half jaar ná zijn celstraf weer een inkomen, waarmee ze de kosten alsnog zouden kunnen betalen. Alleen: slechts 15 procent van die groep heeft een baan, de rest krijgt een uitkering. Dus in het grootste deel van die gevallen wordt overheidsgeld betaald met overheidsgeld.

Gaan de kosten voor bijvoorbeeld huur, gas, water, licht ‘buiten’ de gevangenis eigenlijk door?

Ja. Gedetineerden moeten ondertussen hun vaste lasten ‘buiten’ gewoon blijven betalen. Tegelijk lopen ze natuurlijk het risico dat ze hun baan verliezen, als ze die hadden: 38,1 procent heeft werk op het moment dat celstraf ingaat.

Veroordeelden die een straf uitzitten, hebben gedurende die periode geen recht op (bijzondere) bijstand van gemeenten. Justitie voorziet immers in hun dagelijks onderhoud. Toch betalen sommige gemeenten wél de huur van gedetineerden door, zodat zij na hun straf in hun eigen huis terecht kunnen. Dat helpt volgens die gemeenten bij de terugkeer in de maatschappij.

Is het ‘betaalidee’ geen extra straf voor veroordeelden?

Critici zullen zeggen dat met deze extra betalingen de veroordeelden dubbel gestraft worden: één keer door de rechter, en één keer met een factuur van het ministerie van Veiligheid en Justitie. Maar misschien is dat juist wel wat de bewindspersonen willen uitstralen. Zij schrijven dat „het niet meer vanzelfsprekend is dat de kosten van opsporing, vervolging en berechting alleen of in hoofdzaak door de samenleving worden gedragen”. Veroordeelden hebben corrigerend optreden van de overheid uitgelokt, en moeten daarom ook maar meebetalen aan de kosten daarvan, vindt het kabinet.

Hoe zit dit in het buitenland?

Een eigen bijdrage voor verblijf in de cel is niet zo heel gebruikelijk: in Europa hebben alleen Duitsland en Denemarken zo’n regeling. Veel meer landen laten veroordeelden meebetalen aan hun opsporing, vervolging en berechting: Denemarken, Duitsland, Italië, Noorwegen, Oostenrijk, Portugal, Engeland, Zweden en Zwitserland.

Opvallend is dat ook in Nederland zo’n regeling gold, tot 1896. Toen is de bijdrageregeling afgeschaft omdat die „een onevenredige zware druk op de veroordeelde” legde, schrijft minister Opstelten in de plannen. En: „Mede door de omvangrijke en lastige administratie en de kosten van de inning, waren de opbrengsten bovendien nauwelijks relevant te noemen.” Opstelten wil zulk gedoe nu voorkomen door een aantal vaste bedragen te hanteren voor de bijdrage van veroordeelden aan het strafproces.

Wat moet het gaan opleveren?

Gezamenlijk moeten de bijdrage voor gevangenisverblijf en het meebetalen aan vervolging en berechting 60 miljoen euro per jaar opbrengen. Plus „een bedrag”, nog niet bekend hoeveel, dat ten goede komt aan de zorg voor slachtoffers. Een nadere analyse over de kosten is nog niet gemaakt. Het is dus nog onduidelijk hoeveel extra administratieve kosten (denk aan aanmaningen) deze plannen met zich mee zullen brengen. Maar het statement is in elk geval alvast gemaakt.