Alles beter dan een eenzame suïcide, denkt de arts soms

Mag een arts euthanasie plegen bij een patiënt die geestelijk lijdt? De discussie is sinds dit weekend weer opgelaaid.

Hebben ze alles geprobeerd om de patiënt te genezen, of het leven in elk geval draaglijk te maken? Alle mogelijke behandelingen? Dat is de vraag die de huisarts en de SCEN-arts – (Steun en Consultatie bij Euthanasie in Nederland) zich moeten stellen bij psychiatrisch patiënten, zegt Jim van Os. De SCEN-arts geeft een verplichte second opinion bij euthanasie.

Van Os is hoogleraar psychiatrie in het Academisch Ziekenhuis Maastricht en reageert op de discussie die is opgelaaid over euthanasie op psychiatrisch patiënten, onder meer na berichtgeving in deze krant, afgelopen weekend. „Psychiatrisch patiënten die dood willen, willen dat soms een paar jaar later niet meer. Om te weten of het lijden uitzichtloos is, moet je nagaan of er lang genoeg en goed genoeg is gezocht naar behandelingen”, zegt Van Os.

Morgen buigt een commissie zich over de klacht van een SCEN-arts tegen de Regionale Toetsingscommissie in Zuid-Nederland. De commissie zou hem niet goed hebben ‘bejegend’ nadat hij weigerde euthanasie toe te passen op een 35-jarige psychiatrisch patiënte. Dat was begin 2012.

Haar behandelend arts wilde meewerken aan haar doodswens maar twee SCEN-artsen die ze raadpleegden (onder wie deze man), vonden dat de vrouw nog niet uitbehandeld was. Een derde arts ging ten slotte akkoord waardoor de vrouw alsnog een dodelijke injectie kreeg. De weigerachtige SCEN-arts is niet tegen euthanasie maar vond het in dit geval te vroeg.

Tegelijk bleek dit weekeinde dat de Levenseindekliniek – een team van artsen dat euthanasie toepast bij mensen die door hun eigen (huis-)arts zijn afgewezen – in zijn eerste jaar, 2013, euthanasie mogelijk had gemaakt bij negen psychiatrisch patiënten. Hoeveel patiënten er nog meer geëuthanaseerd zijn in 2013 via de ‘gewone’ euthanasieprocedure bij de eigen arts, is onbekend. In 2012 ging het in elk geval om 14 psychiatrisch patiënten in de ‘gewone’ procedure en in 2011 om 13.

Opvallend is dat eenderde van alle verzoeken bij de Levenseindekliniek komt van psychiatrisch patiënten. Kennelijk zijn dat de moeilijkste gevallen om te beoordelen, en worden ze dus relatief vaak afgewezen door de eigen arts, zegt hoogleraar levenseinde vraagstukken aan het VUmc, Bregje Onwuteaka-Philipsen. „Want gemiddeld komt maar 2 procent van alle euthanasieverzoeken van een psychiatrisch patiënt. ”

Toch wordt euthanasie iets vaker gegeven dan vroeger bij psychiatrisch patiënten, zegt psychiater Van Os. „Ons denken erover verschuift wel.” Het lastige is dat de doodswens van dergelijke patiënten vaak een symptoom is van de ziekte. Als het beter gaat, wil hij vaak niet meer dood.

Om euthanasie te krijgen, moet de patiënt onder meer ‘wilsbekwaam’ zijn. Hij moet dus weten wat hij vraagt en dat bewust doen. Kan iemand met psychoses of een ernstige depressie dat wel? Van Os: „Soms is een doodswens heel weloverwogen en moet je dat serieus nemen. Niet elke psychiatrisch patiënt is wilsonbekwaam.”

Een psychiater en tevens SCEN-arts vertelde zaterdag in deze krant hoe lastig het is. Het lijden van de patiënt moet, volgens de wet, uitzichtloos zijn. Maar anders dan bij terminale kankerpatiënten, is er voor psychiatrisch patiënten altijd nog de mogelijkheid dat een behandeling aanslaat. Die arts zei in de krant: „Ik respecteer het als een psychiater zegt: we zijn nog niet klaar, of: laten we nog twee maanden dat pilletje proberen. Dan denk ik: waarom niet. Het duurt al zo lang, twee maanden kunnen er ook nog wel bij.” Als alleen nog elektroshocks resten, ligt het anders, vond zij. Ze zei: „Ik kan volgen dat patiënten dat niet meer willen.” Maar, zegt Jim van Os, elektroshocks is helemaal niet zo’n slechte behandeling als men denkt. „Als je dat nog niet hebt toegepast, is er alle reden om het te proberen.”

Wanneer is het dan wél acceptabel? Van Os: „Als een psychiatrisch patiënt tien jaar lang behandeld is en zowel patiënt, familie als behandelaar zijn moegestreden, is het misschien tijd voor euthanasie. Dat is altijd minder erg dan een eenzame suïcide.” Tien procent van alle psychiatrische ziekten eindigt in zelfmoord.