‘Circus Max’ schiet Groninger bevolking te hulp

De staat vaart er wel bij, maar Groningen lijdt onder de aardgaswinning. Wat het Rijk uitgaf aan versterking van de economische structuur, ging vooral naar de Randstad. De commissaris van de koning bepleit een miljard euro compensatie voor de Groningers. „Ik ga ervan uit dat het Rijk de samenwerking zoekt, niet de confrontatie.”

De gasboorlocatie van de NAM bij Bedum. Foto Kees van de Veen

„We zijn het zat.”

Strijdlustige woorden klonken tijdens de nieuwjaarsreceptie in het provinciehuis van Groningen. Ze kwamen niet van nazaten van communistenleider Fré Meis, groot geworden in de strokarton. De commissaris van de koning was aan het woord, PvdA-bestuurder Max van den Berg.

„Als er nu geen recht wordt gedaan aan de bewoners in het gebied”, zei hij met zijn bescheiden stemgeluid, „breng je de gaswinning in gevaar.”

Radicaliseert u?

Minzaam glimlachend: „Nee hoor. Dat zei ik omdat er mensen stonden die net hun baan kwijt waren geraakt en die in huizen wonen met scheuren door gaswinning. De maat is vol – dat gevoel wilde ik overbrengen.”

De toonzetting was uitzonderlijk.

„Als commissaris doe je dat niet gauw. Maar een bestuurder moet staan voor zijn mensen. Er speelt veel in Noordoost-Groningen. Aluminiumfabriek Aldel ging failliet. Het wordt onveiliger, want er zijn door gaswinning steeds meer aardbevingen. Huizen zijn onverkoopbaar, bewoners voelen zich weggezet en in de steek gelaten.”

U zei ook: de gaswinning is in gevaar. Nu bewoners zich organiseren en demonstreren, klonk dat als een oproep tot sabotage.

„Dat hebt u verkeerd begrepen. Ik geloof niet dat burgerlijke ongehoorzaamheid aan de orde is. Daar wil ik ver van blijven. Nee, wat aan de orde is: de gaswinning is een nationaal probleem. Het Gronings gas heeft de staat 250 miljard euro opgeleverd, er zit nog voor 150 miljard in de grond. En dat kan je alleen blijven winnen als we met elkaar – regering, NAM en bewoners en bedrijven in het gebied samen – een nieuw draagvlak en vertrouwen creëren.”

Max van den Berg (67) begon in de jaren zeventig zijn politieke carrière als wethouder van Groningen en maakte als PvdA-voorzitter naam met zijn polarisatiestrategie. Nu, in zijn nadagen als commissaris, probeert hij als een elder statesman een akkoord te smeden met alle partijen die betrokken zijn bij de Groningse gaswinning. Komende vrijdag – de dag dat het kabinet waarschijnlijk beslist over de toekomst van het Groningse gas – moet blijken of dat gelukt is.

De commissaris wil meer veiligheid, leefbaarheid en werk in het Groningse gaswinningsgebied. Een commissie van wijzen zette in zijn opdracht de maatregelen op een rij die de regio en de bewoners kunnen compenseren. „Wat we niet moeten hebben, is dat er in Den Haag een plannetje wordt bedacht over de hoofden van de mensen heen, zonder dat er structureel zaken gedaan worden. Daar winnen we het vertrouwen van de bevolking niet mee terug.”

Zorgvuldig heeft Van den Berg een front gebouwd en steun verworven voor het compensatieplan. Bestuurders, bewonersorganisatie GBB, Statenleden en ook bedrijven helpen hem de druk op te voeren. Zoals de topman van het Universitair Medisch Centrum in Groningen in zijn nieuwjaarstoespraak: „Den Haag moet echt door de bocht. [...] De bevingen nemen toe, de gasopbrengsten gaan omhoog, maar Den Haag doet net of het gek is.”

De commissie van wijzen becijferde dat er voor 995 miljoen euro compensatiemaatregelen nodig zijn. U zat er niet ver naast met uw miljard.

„Dat miljard is een breekijzer geweest in de discussie, kun je achteraf vaststellen. Dat bedrag heb ik in maart genoemd, nadat ambtenaren een eerste berekening hadden gedaan. De Kamer nam het niet over.”

Integendeel. Meerdere Kamerleden verweten u claimgedrag. We geven geen geld aan de hobby’s van Max, reageerde de VVD.

„Je komt nergens als regionaal bestuurder als je niet ook nationaal zaken kunt doen. Dat was het signaal voor mij om een brede commissie van wijzen aan het werk te zetten. Met PvdA’er Wim Meijer, CDA’er Pieter van Geel en Ed Nijpels van de VVD. Het plan was er in november. We vragen maatregelen. Er liggen kant-en-klare leefbaarheidsplannen. Er zijn ook plannen voor meer werk en economische bedrijvigheid, vooral op het gebied van duurzame energie.

„Die maatregelen zijn niet achter een bureau bedacht maar door de bevolking, door ondernemers, direct betrokkenen zelf. En nu staan ze wel op de nationale agenda en de steun groeit. Een meerderheid van ChristenUnie, CDA, D66, Groenlinks en PvdA heeft aangegeven achter de commissie-Meijer te staan. Daar kan de regering niet omheen.”

Toch: er zijn ook Kamerleden die schamperen over ‘Circus Max’.

„Dit gaat niet om een invuloefening van het provinciebestuur. Dit gaat om maatregelen waarover de bewoners uiteindelijk zelf beslissen, aan een dialoogtafel. Dat is modern bestuur. Ik verwacht dat de Kamer betrokkenen ruimte geeft hun zaken te doen, zoals bij Schiphol ook gebeurt. Kern is dat de bewoners niet langer alleen de lasten dragen, maar ook de lusten. Hun is te lang geen recht gedaan.”

Geen recht gedaan? Er is toch geld uit het Fonds Economische Structuurversterking naar Noord-Nederland gegaan?

„Van dat geld is 88 procent in de Randstad terechtgekomen, en één procent in het Noorden. In 2011 is het stopgezet. En toen volgde in augustus 2012 de beving bij Huizinge en hoorden we dat er meer en zwaardere gasbevingen dreigen. Die schade en enorme onveiligheid maken dat er rigoureus anders moet worden omgegaan met het gebied. Als het aardgas van ons allemaal is, moeten de lusten en de lasten ook eerlijk verdeeld worden. Anders kun je het vertrouwen in de gaswinning niet herstellen.”

Nee?

„Nee. Om het vertrouwen te herstellen moet je ook structureel iets van de lusten teruggeven aan de bewoners en het gebied. In een zaak van een zo groot nationaal belang ga ik ervan uit dat de regering de samenwerking zoekt, niet de confrontatie.”

En als dat niet lukt?

„Dan creëert de regering een probleem en loopt de gaswinning gevaar. Kijk maar naar de discussies over CO2-opslag en het winnen van schaliegas, die zitten muurvast. Als je daarin terechtkomt met de aardgaswinning, heb je een nationaal probleem.”

Wat vindt de minister?

„Minister Kamp biedt daar ruimte voor, blijkt uit zijn standpunt over schaliegaswinning. Als we zouden besluiten tot schaliegaswinning, schrijft hij, moet je substantieel wat terugdoen voor het gebied. Daarmee is nieuw beleid geschreven. De Britse regering vindt dat één procent van de opbrengsten aan delfstoffen terug naar het gebied moet gaan. Daar zitten we hier met 1 miljard nog onder.”

Critici verwijten u dat u te terughoudend reageerde op het probleem van de veiligheid met gaswinning.

„Dat is zo. Formeel is dat de eerste verantwoordelijkheid voor het rijk. Dat moet als eerste aangesproken worden door bewoners. Wij staan voor leefbaarheid en werk. Maar toen het beeld dreigde te ontstaan van een uitruil van veiligheid tegen meer leefbaarheid en werk, heb ik gezegd: ho.

„Ik ben pal gaan staan achter de burgemeesters, de dijkgraaf en de gedeputeerde die voortdurend in gesprek zijn met NAM en ministerie over veiligheid. Als je niet eerst het veiligheidsprobleem oplost, kom je aan leefbaarheid en werk niet toe. Het advies van het Staatstoezicht op de Mijnen moet dit keer uiterst serieus worden genomen door het kabinet.

„En ik ben ook veel sterker op de schade gaan zitten. Alle schade moet worden vergoed en komt voor rekening van de NAM en de overheid, dat zijn ze wettelijk verplicht. En tegelijkertijd dienen de 70.000 panden ook aardbevingsbestendig gemaakt te worden. Daarvoor willen we een nieuwe organisatie oprichten, met onafhankelijke juristen, bouwkundigen, vakmensen. Die gaan onafhankelijk van de NAM, betaald door de NAM als een werkmaatschappij van de NAM aan de slag. Want het gaswinningsbedrijf wil zelf ook af van het beeld dat de slager zijn eigen vlees keurt.”

Wanneer zit u weer om de tafel met de minister?

„Daar blijf ik het antwoord op schuldig. Alleen stille diplomatie werkt.”

Gedupeerde huiseigenaren stappen naar de rechter om de staat aansprakelijk te stellen voor waardedaling. Doorkruist dat uw akkoord?

„Dat verwacht ik niet. Er zijn allerlei acties. Dat mag, het is gewoon een democratie hoor: voor je rechten opkomen. Toch is het telkens gelukt weer samen op te trekken. Dat is goud waard. We moeten zorgen dat het front zo breed mogelijk blijft. Dan kunnen overheid en NAM niet om ons heen en hebben we een basis om verder te komen in het gebied.”