Zelfplagiaat: nieuws, maar hink-stap-sprong in duiding

Mag je nu jezelf ook al niet meer letterlijk herhalen, tegenwoordig? Ik zeg erbij: ik heb die vraag niet eerder zo gesteld – geloof ik. De krant had bij het nieuws over academisch ‘zelfplagiaat’ meteen uitleg moeten bieden Maar in ernst: lezers klaagden dat de krant hen het bos instuurde door eerst uit te pakken

Mag je nu jezelf ook al niet meer letterlijk herhalen, tegenwoordig? Ik zeg erbij: ik heb die vraag niet eerder zo gesteld – geloof ik.

De krant had bij het nieuws over academisch ‘zelfplagiaat’ meteen uitleg moeten bieden

Maar in ernst: lezers klaagden dat de krant hen het bos instuurde door eerst uit te pakken met een onderzoek van Frank van Kolfschooten naar onzorgvuldig bronnengebruik van de bekende VU-econoom Peter Nijkamp, maar dat pas later te duiden, of zelfs te relativeren.

De krant bracht dinsdag het nieuws dat Nijkamp plagiaat én ‘zelfplagiaat’ had gepleegd (Topeconoom VU pleegde zelfplagiaat, 7 januari). Binnenin trok de krant er twee volle pagina’s voor uit.

Terecht?

Het stuk van Frank van Kolfschooten, medewerker van de krant en auteur van twee boeken over wetenschappelijk bedrog, kwam niet uit de lucht vallen. Aanleiding was het oordeel van een commissie die een klacht had onderzocht over plagiaat in een proefschrift van Nijkamps promovenda Karima Kourtit.

Die klacht was gegrond, luidde het oordeel. Van Kolfschooten reconstrueerde de gang van zaken rond het proefschrift en nam een steekproef uit Nijkamps werk. Hij meldde zes keer plagiaat en acht keer ‘zelfplagiaat’: hergebruik van eigen artikelen zonder deugdelijke bronvermelding, maar ook van co-producties - wat anderen kan benadelen - en tekst in een proefschrift, waarbij de promovenda in de problemen kwam.

Maar de krant legde het accent, ook in het vervolg, op dat begrip zelfplagiaat, en daarmee ontstond de verwarring – al stond in het nieuwsbericht nog wel algemener dat de steekproef „vragen” oproept „over de omvang van Nijkamps schendingen van de academische publicatieregels”.

Inderdaad, want door het stuk van Van Kolfschooten stelt de VU nu onderzoek in naar het werk van Nijkamp.

Het punt is dat het begrip ‘zelfplagiaat’ uitleg behoeft, zeker als een wetenschapper er in de krant zo nadrukkelijk van wordt beschuldigd. Wat zijn die publicatieregels dan, en hoe wordt er over gedacht? Bij het stuk van Van Kolfschooten stond een summier kadertje Zelfplagiaat, maar dat bevatte vooral korte beweringen en een globale verwijzing naar de gedragscode van de VSNU. Het riep meer vragen op dan het beantwoordde.

Een dag na het artikel van Van Kolfschooten kwam er een kort vervolgstuk, met KNAW-president Clevers, die vond dat enkele zinnen hergebruiken nog geen probleem hoeft te zijn. Kop: Jezelf citeren, hoe kwalijk is dat?Die vraag had ik dus graag eerder gesteld gezien en, als het even kan, uitgebreider beantwoord.

Vooral omdat zelfplagiaat (‘ongeoorloofde zelfcitatie’ of recycling fraud) in de internationale wetenschap wel degelijk een bekend, zij het omstreden begrip is – met allerlei nuances. Het gaat onder meer om frequentie en omvang van hergebruik, en om het soort publicatie. Daar had de krant dus meteen uitleg over moeten bieden – in de verslaggeving.

Nu werd de omissie pas in de loop van de week goedgemaakt op de Opiniepagina’s, waar een fascinerend en leerzaam debat ontbrandde over universitaire mores. Vandaag besteedt de bijlage Wetenschap ook aandacht aan de regels voor hergebruik – bijna een week na de feiten.

Bovendien, het zakelijke stuk van Van Kolfschooten werd geïllustreerd met een karikatuur van Nijkamp. Waarom? Geschikte foto’s waren niet voorhanden, vond de redactie, dus dit leek een goede oplossing. Ja, maar het blijft gek: spotprenten horen, indachtig de scheiding van nieuws en commentaar, toch eerder bij opiniestukken dan bij blamerende onthullingen over een individu. Achteraf vindt ook de eindredactie het een minder gelukkige keus – al was de cartoon zelf eerder een knipoog dan hatelijk.

Slotsom? Uitsluitsel over de handelwijze van Nijkamp zal de VU nu moeten geven. De winst van het verhaal over Nijkamp is in elk geval het opgelaaide debat over het academische publicatie- en beloningsysteem, dat vaker onder vuur is gekomen.

Dat is ook een opgave voor de krant. Wat wil die met het dossier wetenschapsfraude, sinds het drama van Diederik Stapel een zaak van nationale kopzorg?

Het commentaar wees woensdag op een academische productiecultuur van „perverse prikkels”. Ook dat zou nader onderzoek rechtvaardigen. Het moet gaan om daders, maar toch ook om de daad, en wat die mogelijk maakt. En waar nodig: om veranderende opvattingen over wat wel en niet is toegestaan.

Twee: er is ernstiger bedrog in de wetenschap dan jezelf overschrijven – hoezeer dat laatste ook tot de verbeelding spreekt in een land waar bijna iedereen een ongepubliceerde roman in een la heeft liggen. Stapel schreef zichzelf niet over, hij verzon data – NRC Handelsblad besteedde er uitgebreid aandacht aan.

Maar een half jaar geleden meldde de krant in een kort bericht (327 woorden) dat het Leids Universitair medisch centrum een reumatologe had ontslagen die „drie jaar [had] gefraudeerd met bloedtesten van reumapatiënten” (Leidse reumatoloog fraudeerde met bloedmonsters, 15 augustus 2013). Drie jaar!

De vrouw bleek zich ’s nachts toegang te hebben verschaft tot het laboratorium, aldus het bericht, „om negatieve tests te manipuleren, zodat die de volgende dag de gewenste, positieve uitslagen gaven”. Het ging om een bloedtest die bepaalde antilichamen zou moeten aantonen.

Dat stukje las als een hoofdstuk uit Frankenstein. Maar het haalde niet de voorpagina, er volgde geen achtergrondstuk en nader onderzoek bleef uit. Niet alleen bij deze krant, ik heb er ook elders in de landelijke media weinig meer over gelezen – Van Kolfschooten noemde de zaak nog wel in een overzicht van bedrog.

Een deel van de verklaring zal het optreden zijn van het Leids medisch centrum, dat de reumatologe ontsloeg, twee publicaties met de vrouw als co-auteur introk, en liet weten dat voor patiënten „geen onveilige situatie was ontstaan”.

Zoek de verschillen met de VU, die zich eerst op de vlakte hield, dan nader onderzoek naar de zaak belooft en zo zelf olie op het vuur gooit.

Soms is onhandige pr het halve schandaal. Maar voor de krant zou dat niet moeten uitmaken.

Reacties: ombudsman@nrc.nl