In

Rusland

staat een huis

Reportage

Wie de flats van Moskou moe is, verhuist naar een van de vele nieuwe rijtjeshuisdorpen buiten de stad. Hun westerse namen beloven een modern bestaan. In Gollandia betekent dat ook: geen badhuis in de tuin.

tekst Thalia Verkade foto’s Julie Hrudova

Aan Moskouse stadsverwarmingen zit geen knop: die reguleer je door een raampje open te doen. Daarom hebben potentiële kopers van een huis in rijtjeshuizencomplex Gollandia (Holland), vijftien kilometer buiten Moskou, steevast vragen over de cv-ketel in de keuken. Want hoe doe je zo’n ding aan? En wat als-ie kapot gaat?

„Ik vertel ze dat ze ‘m elke dag even mogen bewonderen”, zegt projectontwikkelaar Aleksej Zakomoldin. „Maar dat hij het heus zal blijven doen.”

Gollandia ligt aan een stuk braakliggende grond, achter een slagboom, nabij één van de uitvalswegen van Moskou, binnen de omheiningen van villanederzetting Serebrjanaja Podkova (Zilveren Hoefijzer). Die villa’s zijn enorm en voor normale mensen onbetaalbaar. De rijtjeshuizen zijn een stuk goedkoper. Ze staan aan een strook zwart asfalt. Twee rijen van acht puntdakhuizen in verschillende formaten. Alle kleinere rijtjeshuizen in Gollandia zijn intussen verkocht. De Russen gebruiken er een Engels woord voor: townhouse.

Ontwikkelaar Zakomoldin deed zijn inspiratie op in Zaandam, toen hij bij gebrek aan werk voor ingenieurs in veren en koffie handelde. „Ik had het gevoel dat Nederlanders open en vrij waren, en dat dit samenhing met hun architectuur.” Wie in Gollandia woont, is in een kwartier met de auto of microbus bij de buitenste halte van het Moskouse metronet.

Afgelopen jaren zijn er tientallen van dit soort rijtjeshuisnederzettingen verrezen achter de flats die Moskou omsluiten.

Ze heten Bremen, Downtown, Mark Twain, Green Apple of Sunny Dale – de Russische navigatiesoftware vindt ze zonder probleem. Papillon, Festival, FreeDom: de namen doen denken aan de rage die de Kroatische schrijfster Slavenka Drakulic beschreef in Oost-Europese hoofdsteden na de val van de Berlijnse muur: cafés, hotels en winkels heetten toen ineens Europa, Hemingway, Bonjour of Point West. ‘Door zo’n naam te gebruiken, presenteer je niet alleen een bepaald beeld, maar meteen ook een heel waardesysteem’, schreef Drakulic.

Zo is het ook met de townhousehype rondom Moskou. Op abri’s langs de uitvalswegen rond Moskou wordt een onweerstaanbaar plaatje geschetst van vrijheid in de open natuur, dicht genoeg bij de stad. „Ruil uw flat in de grauwe stad in voor een woning in het groen, bij het water!” Een eigen voordeur, een voortuin en een achtertuin, Velux-dakramen en altijd genoeg parkeerplek voor de deur, op maar vijftien kilometer van de stad. „De barbecue krijgt u er gratis bij!”

De vraag dringt zich op: wordt Rusland Europeser, buiten de stadsgrenzen van Moskou? Dwingt een Westerser woonvorm tot een Westerser leven?

Opgehoopt achter een muur

Dat het overhevelen van een Europees woonconcept hierheen meer betekent dan of een bewoner wel of niet de lift moet nemen naar zijn voordeur, is nog niet te zien in het Russische kadaster. Een rijtje rijtjeshuizen krijgt één huisnummer, en elke voordeur krijgt een flatnummer. De staatsorganen beschouwen een rijtjeshuis als een appartement in een op zijn kant gelegde flat.

In Bremen, een half uur rijden van Gollandia, word je verwelkomd door een replica van het beeld van de stadsmuzikanten uit het sprookje dat ook in de Duitse Hanzestad staat. Achter de slagboom trekken Kamaz-vrachtwagens en Ivanovets-hijskranen 144 woningen op uit het gele zand. Het zijn moderne, kleurige rijtjeshuizen in kleine blokken.

Waarom Bremen Bremen heet? „Het was als merk goed in de markt te zetten. Mensen hebben positieve associaties met muziek, en goede herinneringen aan de tekenfilmpjes van vroeger over de stadsmuzikanten”, zegt manager Dmitri Ovetsjkin. Bij de ingang zitten pauwen en konijnen in een hok. Mochten de ouders niet overtuigd raken van de kwaliteit van Bremen, dan hun kinderen wel.

Voor 200.000 euro heb je hier 176,5 m2 woonoppervlak op 111 m2 eigen grond. Ovetsjkin: „Binnen een jaar was alles verkocht.”

De bewoners van Bremen, die de komende maanden zullen intrekken, zijn vrijwel allemaal jonge gezinnen uit het zuiden van Moskou, die hun appartement in de stad hebben ingeruild voor een rijtjeshuis in dit nieuwe, ommuurde dorpje. Er komt nog een winkel, een tennisbaan, een speelplein en een crèche. Voor ziekenhuizen en scholen moeten de bewoners naar Moskou of naar een nabijgelegen provinciestad.

In Nederland (450 mensen per km2) woont ruim 60 procent van de bevolking in rijtjeshuizen, en maar 20 procent in flats. In Rusland (8 inwoners per km2) woont tweederde van de bevolking van 143 miljoen in ‘veeletagewoningen’. Russische kinderen tekenen hun huis steevast als een flat waar achter één raampje licht brandt.

Geograaf Vladimir Kaganski vroeg zich in een recente publicatie af waarom Russen zich liever ophopen achter een muur dan zich uitspreiden over het uitgestrekte landschap. Je ziet aan het Kremlin al, zegt hij, dat Russen graag ommuurd wonen. Alsof ze pleinvrees hebben.

Kaganski onderzocht hoe zijn landgenoten zich hun land voorstellen. Hij constateerde dat ze het zien als een leeg landschap met daarbinnen een netwerk van bevolkte punten (zoals dat heet in Russische atlassen) die door (spoor)wegen verbonden worden.

Het doet denken aan De Goelag Archipel van Aleksandr Solzjenitsyn, die de keten van strafkampen omschreef als eilandjes in de zee van Rusland. De term archipel wordt tegenwoordig ook gebruikt om net netwerk van rijke oliesteden in Siberië aan te duiden. Veel stukken van Rusland zijn ooit vanuit Moskou ontsloten, vanwege hun economisch potentieel.

Misschien deed ook het koude klimaat mensen tegen elkaar aan kruipen. Maar volgens Aleksej Zakomoldin van project Gollandia is het vooral een kwestie van geld. „Het is veel goedkoper om één gasleiding naar één flat te trekken, dan honderd leidingen naar honderd losstaande huizen.” Mede daarom is een flat goedkoper dan een rijtjeshuis, en een rijtjeshuis wat goedkoper dan een villa. Het rijtjeshuis is de woonvorm van de middenklasse.

Tuinieren op z’n Hollands

Rusland kent nóg een Hollandse rijtjeshuizenstraat. De Hollandstraat (Gollandskaja ulitsa) in de stad Tver, op 160 kilometer van Moskou. Die werd daadwerkelijk aangelegd door Nederlanders, in de jaren 90, als een liefdadigheidsproject.

De straat is een autoluw woonerf met roodbakstenen rijtjeshuizen en bloemrijke voortuinen. Hier geen schutting of slagboom te zien. Wel veel jonge ouders met een kinderwagen.

De Hollandstraat is ontstaan door inspanningen van een Nederlandse polemoloog, Marlies ter Borg. „Het was het einde van de Koude Oorlog, militaire gezinnen keerden terug naar Rusland en hadden geen huis”, vertelt ze telefonisch.

Militairen die niet worden opgevangen als ze werk en inkomen verliezen, gelden als polemologisch risico. „Dat hadden >> >> we na de Eerste Wereldoorlog in Duitsland gezien.” Ter Borg richtte de stichting Bouwen voor Vrede op, om in een Russische provinciestad woningen neer te zetten voor afgezwaaide militairen uit het kamp van de voormalige vijand.

Ze ontving miljoenensubsidie van het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken en kreeg praktische hulp van Defensie. Een Russischtalige gedenksteen aan een van de gevels herinnert de wandelaar eraan dat dit rode baksteen er is gekomen ‘met hulp van de Nederlandse luchtmacht’.

Ook de Duitsers bouwden in die tijd huizen voor Russische militairen. Maar dat waren gewone flats. Ter Borg: „Wij vonden flats typisch iets uit een dictatoriale samenleving: beneden zit de portier en die ziet alles. Wij wilden iets meer ruimte per gezin, maar dan wel zo dat ze met elkaar te maken hadden.” Een woningbouwcorporatie naar Nederlands model. De eerste ‘protserige’ villa’s van rijke Russen waren er in die tijd ook al.

Zo kwam er in Tver een Hollandse rijtjeshuizenstraat voor Russische oud-militairen. De meesten wonen er nog steeds, en zijn behoorlijk tevreden. „Nederland heeft ons echt geholpen in een tijd van zware nood”, zegt een voormalig inlichtingenofficier, terwijl hij de Hollandse elementen van zijn huis aanwijst. De wenteltrap, de Velux-ramen onder het schuine dak: zo volstrekt anders dan een appartement in een woonkazerne van vijf verdiepingen in een garnizoensstad met een hek eromheen.

Om de militairen aan het tuinieren te krijgen, organiseerde Ter Borg een wedstrijd. Veel Russen hebben een huisje met groentetuin (datsja) buiten de stad, maar bijna niemand heeft een tuin aan huis die onderhouden moet worden. Ter Borg: „De bewoners zeiden: we zien wel wat de gemeente met onze tuinen doet. Ik zei: dat zouden wij in Nederland nooit pikken!”

Dankzij de tuinwedstrijd veranderden Russische militairen in Hollandse snoeiers. Ook nu staan de tuinen staan er goed bij. Wel wil een ex-piloot, die in zijn voortuin in de zon zit, iets aan het Nederlands publiek kwijt over de Velux-dakramen. „Bij jullie valt er zeker nooit zo’n dik pak sneeuw op dat je dat niet meer open krijgt?”

Schilderen mag, barricaderen niet

Russische tolerantie is tegengesteld aan de Nederlandse. In Nederland leer je stil te zijn als de kinderen slapen. Russische kinderen leren van jongs af aan te slapen bij rumoer. Een beetje Rus verafschuwt het idee dat hij zijn buren toestemming zou moeten vragen – of geven – om te barbecuen.

In de Hollandstraat lossen ze dat nu zo op: „Als ik wil barbecuen en de buurvrouw heeft haar was aan de waslijn hangen, dan zeg ik tegen haar: zodra je de was binnen hebt gehaald, ga ik barbecuen”, vertelt de inlichtingenofficier. „En dan haalt de buurvrouw de was binnen.”

Ook in project Gollandia wordt er van bewoners enig aanpassingsvermogen verwacht. Potentiële kopers die hun achtertuin willen volbouwen met een banja (badhuis), wijst projectontwikkelaar Zakomoldin beleefd de deur. Als een echte rentmeester betoogt hij: „Wonen in een rijtjeshuis dicteert dat je nadenkt over je eigen leven, en verstandig omgaat met wat je hebt.” Je huis schilderen mag, het barricaderen met een omheining mag niet.

Een townhouse is volgens Zakomoldin onvergelijkbaar met een kottedzj, de vrijstaande villa die snel rijk geworden Russen sinds de jaren 90 buiten de stad laten bouwen. „In een rijtjeshuis moet je de ambitie laten varen om een zo groot mogelijk stuk land te bezitten met een schutting van vier meter eromheen, zodat je in je blootje kunt rondlopen, terwijl je de grond niet zelf kunt onderhouden.”

Borisovka-1, niet ver van Gollandia, doet uiterlijk denken aan een Hollandse vinexwijk. In tegenstelling tot Gollandia en Bremen is Borisovka-1 al ruim een jaar bewoond. Borisovka-2 wordt nu gebouwd. Binnen de hoge omheining gaat alles wat meer op z’n Russisch. Er hangen zware brievenbussen met de tweekoppige adelaar erop, het wapen van Rusland.

Onroerendgoedspecialiste Inna Taraskina (40) vertelt bij haar voordeur dat ze verhuisde naar Borisovka-1 vanuit een woning op een veertiende verdieping. Zoals veel van de huidige Russische townhousekopers bracht ze eerst een tijdje in het buitenland door voordat ze besefte dat je ook horizontaal kunt wonen. „In Florida zagen we dat er meer is dan flats. Daar is het natuurlijk wel mooier, met een zwembad, en een ricepsjon.” Maar ja, het Russische klimaat...

Nu ze eenmaal om is, wil ze nooit meer terug naar een flat. Klachten heeft ze alleen over het speeltuintje, dat door de projectontwikkelaar werd beloofd maar nog altijd niet is aangelegd. De bewoners hebben geprobeerd zich te organiseren om samen iets voor elkaar te krijgen, maar volgens Taraskina ontbreekt er een leider, die ene buurman die je blind kunt vertrouwen.

Wat de voorzieningen buiten betreft zijn rijtjeshuisbewoners even afhankelijk als gewone stadsmensen. Behalve in de Hollandstraat in Tver: daar vervingen twee bewoners zelf alle elektriciteitsmeters. Maar dat komt wellicht vooral doordat de bewoners behalve zelfstandig ook heel handig zijn.

Niet alles verwestert. Ommuurd blijven de rijtjeshuisdorpen allemaal. „Het voelt veiliger”, vertelt Inna Taraskina. Boriskova-1 krijgt een dezer dagen zelfs extra beveiliging bij de ingang. En daar is ze blij mee. Nee, er is nooit iets vervelends gebeurd. Er is zelfs nog nooit een tuinkabouter gestolen. „Maar als er kopers komen, en je moet nee zeggen op de vraag of er bewaking is, dan is dat toch jammer. Ons dorpje krijgt meer status als we het wel doen. Dat is goed voor de huizenprijzen.”

Ook Gollandia is ommuurd. Van Zakomoldin had dat niet gehoeven. „Maar de bewoners voelen zich anders niet veilig.” De bewoners betalen tweehonderd euro per maand voor bewaking, sneeuwruimers en andere service. Voor beveiligde, Europese eilandjes in de woeste Russische zee. <<