Column

Ieder jaar wordt de genetica ingewikkelder

De ontrafeling van de erfelijke code van de mens – het humane genoom – zou de geneeskunde flink vooruit helpen. Alles zou simpeler worden. De kennis over gewone, veelvoorkomende ziekten zou enorm toenemen.

In 2000 was het zover, na 15 jaar werk. Daar was het humane genoom – een volgorde van drie miljard letters – die laat zien waardoor de mens mens is.

In werkelijkheid is de erfelijkheid van kanker, hartziekten, diabetes en allergieën – die veelvoorkomende ziekten – veel ingewikkelder geworden. Nieuwe kennis roept vooral nieuwe vragen op voor de wetenschap, wisten we al. Maar dat het zou erg zou zijn had niemand verwacht.

Ziekten die duidelijk erfelijk zijn ontstaan door heel veel verschillende en bovendien veelvoorkomende varianten in het DNA. Die varianten hebben ieder apart heel weinig invloed. Probeer daar maar eens snel een voor veel patiënten werkend medicijn bij te vinden. Dat is tot nu toe dan ook niet erg gelukt.

Dat wat we ‘erfelijk’ noemen, en door gemuteerde genen zou ontstaan, is bovendien maar mondjesmaat ín de genen te vinden. Veel meer ligt in het DNA (ruim 90 procent van het totaal) dat eind vorige eeuw nog laatdunkend als junk-DNA werd weggezet. Niemand gebruikt die term nog. Een erfelijke ziekte kan tegenwoordig zelfs het gevolg zijn van een verandering van de ruimtelijke structuur van een DNA-molecuul in zijn chromosoom.

Het humane genoom project was het eerste voorbeeld van big science in de biomoleculaire wetenschap. Er is miljarden aan besteed. Er hebben honderden mensen aan gewerkt. Er was wereldwijde samenwerking. Er zijn revolutionaire laboratoriumtechnieken ontwikkeld.

Het effect op de geneeskunde, waarmee het project verkocht is, mag bescheiden zijn. Maar het wetenschappelijk onderzoek is er ingrijpend door veranderd.

Het humane genoom is een database die het werk in het laboratorium enorm heeft versnelt. Er komen steeds meer grote gegevensbestanden die op afroep informatie geven over genfuncties, de werking van eiwitten, de stofwisseling in allerlei organen. Het DNA-onderzoek dringt in alle vakgebieden door.

Kennis van het humane genoom heeft wel prachtige wetenschap opgeleverd. Over hoe de mens is geëvolueerd bijvoorbeeld. Brokstukjes van 50.000 jaar oud DNA, bestaand uit tientallen tot duizenden basen, geïsoleerd uit een Neanderthalbot, werden vergeleken met de volgorde van 3 miljard letters van het humane genoom. Zo kon uiteindelijk het hele Neanderthalgenoom ook worden ontrafeld. Dat was 15 jaar geleden ondenkbaar.