Het licht zien

Het duurt nog lang voordat de dagen weer licht brengen. Lichttherapie kan helpen. Soms.

foto’s Ilvy Njiokiktjien

Voelt u zich lusteloos, slaperig, onevenwichtig, nutteloos? Heeft u een grote behoefte aan koolhydraten? Besluiteloos? Concentratieproblemen? Bent u snel geïrriteerd? Wie zulke gevoelens dezer dagen herkent, zou wel eens een winterdipje kunnen hebben. Nu is iedereen wel eens depri, zeker als het alweer donker wordt zodra het licht is. Maar bij drie procent van de Nederlanders is sprake van een volwassen winterdepressie (die vaak al in de herfst begint en pas overgaat in de lente). Er is zelfs een buitenlandse naam voor de ‘seizoensgebonden depressie’, met een heerlijke afkorting: Seasonal Affective Disorder (SAD).

SAD-lijders kunnen zich intussen in 78 zorginstellingen effectief laten behandelen met licht, vergoed door het basispakket. Het betekent een of twee weken lang elke ochtend drie kwartier voor een lichtbak zitten en in het intens witte licht kijken: 10.000 lux; vergelijkbaar met dat van een zonnige ochtend.

Slechts een kleine minderheid bewandelt de officiële weg, zegt klinisch psycholoog Ybe Meesters, pionier op het gebied van lichttherapie, verbonden aan het Universitair Medisch Centrum Groningen. Zijn behandelcentrum, het grootste van het land, heeft driehonderd patiënten per winter.

Maar doe-het-zelven met daglicht is razend populair. Vraag het Nicole Coenen, grafisch vormgeefster. „Niet dat ik van een brug wil springen, ik heb geen depressie”, zegt ze. „Maar in november ben ik wel altijd chagrijnig. Dat begint al na een paar grauwe dagen.” Op advies van een collega is ze een paar jaar geleden een daglichtlamp gaan gebruiken, in de maanden dat het nog donker was als ze op haar werk kwam en weer donker als ze naar huis ging.

Het officiële advies luidt dat je eerst met een huisarts moet praten, die je kan doorverwijzen naar een klinisch psycholoog, psychotherapeut of psychiater om vast te stellen of er sprake is van een winterdepressie. Lichttherapie kan prima thuis, maar je wordt geacht de eerste sessies onder begeleiding te doen, om te zien of er bijwerkingen zijn (hoofdpijn, duizeligheid, oogklachten). Lichttherapie mag niet in combinatie met antidepressiva worden gebruikt.

Coenen (37) is gewoon zelf elke ochtend een half uurtje voor de lamp gaan zitten. En het hielp, zegt ze. Inmiddels is ze zzp’er en ‘vangt’ ze overdag meer licht. De lamp gebruikt ze alleen nog af en toe. „Nee, het is geen zonlicht”, zegt ze. „Maar het scheelt wel.”

Ook verpleegkundige Andrea van der Mark (31) is een daglicht-doe-het-zelver. Ze begon ermee als nachtverpleegster, op dringend advies van een oudere collega: elke nacht even een half uurtje voor de lamp. „Dan ging je veel prettiger naar huis”, zegt ze. Daarna is ze ermee doorgegaan. Vooral in de donkere dagen als „geen dag zoveel licht brengt als een daglichtlamp”. Het „krikt je energieniveau op”.

Dat een extra dosis daglicht op het netvlies in veel gevallen helpt bij een winterdepressie, staat vast. Maar hóe het werkt, is nog niet helemaal zeker. Dat lichttherapie de dag verlengt, lijkt een te simpele verklaring. Extra daglicht midden op de dag werkt immers ook. Licht doet ‘iets’ met de biologische klok, die waak- en slaapritmes regelt, zegt Meesters, de Groningse psycholoog. Maar wát is onzeker.

Seizoensgebonden marketing

Juist die onzekerheid over het waarom, schept ook ruimte voor welness-achtige ideeën én ‘seizoensgebonden marketing’ van kunstmatig daglicht. Een voorbeeld is Bagels & Beans, een koffieketen, die nu voor het tweede jaar reclame maakt voor de Goodlite Luminette lichttherapiebril, die je gratis mag proberen in een van hun 55 vestigingen. „De lichttherapiesessie van 15 minuten in combinatie met de blijmakende producten van Bagels & Beans zorgen ervoor dat je met een goed humeur en vol nieuwe energie je (werk)dag kunt vervolgen”, aldus de firma.

Nienke Kessler (31) heeft het uitgeprobeerd, kort na de geboorte van haar dochter. „Met een kleintje in huis slaap je slecht, dus ik kon wel wat energie gebruiken”, zegt de dertigjarige inkoopster bij een webwarenhuis. En werkte het? De bril projecteert het blauwe licht van een paar ledlampjes in je ogen via een soort vizier dat de bovenste helft van je gezichtsveld wegneemt en vervangt door regenboogkleurige banen. „Het maakte me duizelig en gaf me het gevoel dat ik scheel keek.”

Medisch onderzoek heeft niettemin uitgewezen dat de bril werkt, zegt de leverancier. Wie dat erbij pakt, leest de voorzichtige conclusie dat een kleine groep proefpersonen alleen in het begin en bij systematisch gebruik een verbetering ervaart. Eén keer gebruiken, en dan nog samen met een ander ‘blijmakend product’, lijkt dus geen proef op de som. Het lijkt vooralsnog veilig te spreken van placebolicht.