Tabaksepidemie,hoelang nog?

Vijftig jaar geleden wees de Amerikaanse overheid voor het eerst op de gevaren van roken. Vooral laagopgeleiden roken nog veel. De tabaksindustrie betaalt nog jarenlang miljardenboetes voor het achterhouden van de waarheid.

Welbewust had de Amerikaanse overheid een zaterdag gekozen om voor het eerst en meteen hard tegen de gevaren van roken te waarschuwen. Zaterdag 11 januari 1964 – vijftig jaar geleden. De dag was gekozen om een verwacht effect op de financiële markten te dempen.

„Het roken van sigaretten veroorzaakt longkanker”, schreef de surgeon general, de hoogste gezondheidsadviseur van de Amerikaanse overheid, in een rapport. „Het effect van roken op longkanker is groter dan alle andere effecten. De kans op longkanker stijgt met het aantal jaren dat wordt gerookt en met het aantal dat iedere dag wordt opgestoken. En stoppen met roken verlaagt de kans op longkanker.”

Duidelijker kon het niet. Wat er niet in het rapport stond was dat roken ook een grote aanjager is van hartaanvallen en andere hartziekten. Dat roken verslavend is. En dat meeroken ook slecht is.

„Dat rapport verbrak de stilte rond deze geniepige doder.” Dat schrijft adjunct-hoofdredacteur Helene Cole van het Journal of the American Medical Association (JAMA) in een commentaar van het wetenschappelijke tijdschrift. De JAMA van deze week is een special over tabaksbestrijding.

De waarschuwing in 1964 kwam een paar weken na het nieuws dat het percentage rokende Amerikanen opnieuw een recordhoogte had bereikt: 42,6 procent. Achteraf gezien was dat het historisch hoogtepunt. Nu rookt 18,1 procent van de Amerikanen. Het zijn er opvallend veel minder dan de 26 procent Nederlanders die regelmatig opsteekt.

Strengere regels

Die eerste oproep om te stoppen, de 31 vervolgwaarschuwingen, de steeds strengere wetten, belastingmaatregelen en – niet te vergeten – de veranderende moraal, wisten niet te voorkomen dat in de afgelopen vijftig jaar nog achttien miljoen Amerikanen dood gingen door het roken. Iedere dag steken nog 3.800 Amerikanen hun eerste sigaret op. Een kwart van hen zal – vaak jarenlang – dagelijks gaan roken. Maar door de maatregelen is de dood van bijna acht miljoen Amerikanen flink uitgesteld. Gemiddeld twintig jaar per persoon.

Met de kennis van nu had het ook anders gekund. Die eerste waarschuwing kwam bijna vijftien jaar nadat Amerikaanse en Britse epidemiologen glashard hadden aangetoond dat rokers een fors verhoogde kans op longkanker hebben. Inderdaad, epidemiologie kan geen oorzaak of gevolg aanwijzen.

Informatie achtergehouden

En daar zette de tabaksindustrie vol op in. Ieder onderzoek dat roken als de echte oorzaak van longkanker aanwees werd bekritiseerd. Niet alleen door de tabaksindustrie, maar ook door stichtingen, onderzoekers en commentatoren die door de tabaksindustrie werden betaald. De industrie hield vol dat nicotine niet verslavend was en roken een volstrekt vrije keus.

Pas decennia later werd duidelijk dat de industrie gegevens over beïnvloeding van de publieke opinie en de waarheid over nicotineverslaving had achtergehouden. De tabaksindustrie maakte in 1998 een eind aan rechtszaken door de overheden. Vrijwel alle Amerikaanse staten worden nu gecompenseerd voor extra gezondheidskosten van zieke rokers. De grootste tabaksfabrikanten betalen gedurende 25 jaar boetes, in totaal 246 miljard dollar. Daarnaast lopen er nog steeds rechtszaken van individuele rokers, of hun nabestaanden. Meestal wint de industrie die zaken. Want hoe hoog de kans ook is om ziek te worden door roken, al die rokersziekten kunnen ook vanzelf, of door andere milieufactoren ontstaan. Soms krijgt de klager gelijk, dan volgt een miljoenenhoge schadevergoeding.

Psychiatrisch zieken

De rokers die er nu nog zijn, schrijft JAMA-redacteur Helene Cole, zijn te vinden „onder de armen, de laagopgeleiden, onder mensen met een psychiatrische ziekte en drugs- en alcoholverslaafden”. Dat is een overbekend rijtje. Ze vervolgt verrassend met: „en in de lesbische, homo-, biseksuele en transgendergemeenschap”.

Er is dus nog veel te doen, besluiten alle commentaren. „Politieke leiders en artsen moeten alle mogelijkheden gebruiken om de tabaksepidemie voor eens en altijd te beëindigen„en dat moet niet nog eens vijftig jaar duren”, vinden de commentatoren Steven Schroeder en Howard Koh van het Smoking Cessation Leadership Center van de University of California in San Francisco.