Pijn verspreidt zich door het geheugen als een ecologische ramp

Ruim drie jaar geleden brak de van oorsprong Argentijnse schrijver Andrés Neuman internationaal door met zijn roman De eeuwreiziger. In dit portret van een Pruisisch-Saksische provinciestad uit de tijd van Schubert kwam niet alleen de geschiedenis tastbaar dichtbij, maar spiegelden zich de problemen van vandaag ook in het tumult van toen. De eeuwreiziger maakte met één klap Neumans reputatie waar een van de meest veelbelovende jonge schrijvers in het Spaanse taalgebied te zijn.

In zijn nieuwe roman Stille sprekers bewijst Neuman niet vast te zitten aan de tijd en sfeer van de romantiek. Het boek speelt zich resoluut in het heden af, zij het nog altijd in een fantasievolle topografie, misschien gesitueerd in Zuid-Spanje of in Zuid-Amerika. De omvang is nog geen derde van De eeuwreiziger. De dramatis personae beperken zich tot drie stemmen die het woord nemen: moeder Elena, vader Mario en hun tienjarige zoon Lito. Ieder doet verslag van wat hem en haar overkomt in de vorm van een dagboek (Elena), ingesproken cassettebandjes (Mario) of een interne monoloog (Lito). Wát hen overkomt zou je het best de dramatiek van alledag kunnen noemen.

Mario is ernstig ziek en neemt zijn zoontje voor een laatste reis mee op de vrachtwagen waarmee hij het land doorkruist. Lito is zich nauwelijks van iets bewust en geniet van alle kleine avonturen. De thuisgebleven Elena ontvlucht haar ontreddering in een woeste seksuele relatie met de arts van haar man, die al snel sadomasochistische trekken krijgt.

Net wanneer je denkt terecht te zijn gekomen in een kruising tussen Vijftig tinten grijs en Komt een vrouw bij de dokter, brengt Neuman zijn overtuigende schrijverschap in stelling. Nergens wordt Elena karikaturaal, nergens vliegt het allemansverhaal uit de bocht om te ontaarden in een sprookjesvertelling of een spektakelstuk. Wanneer Mario sterft, wordt Elena even vanzelfsprekend opgeslokt door de banaliteiten van de begrafenis en de zoektocht naar het goedkoopste arrangement. ‘Terwijl je het ene na het andere nummer belt […] is er geen seconde waarin je ook maar even niet het gevoel hebt dat je het meest krenterige wezen op aarde bent.’

Elena is de best bespraakte figuur in het boek. Zij was een modelstudente die haar carrière opgaf voor haar liefde voor de volksere Mario. Als literatuurdocente leeft ze met en in boeken, die ze voortdurend citeert en op haar eigen situatie betrekt. Daarin weerspiegelt zich de ‘literatuurderige’ kant van Neuman, die ook in De eeuwreiziger zijn protagonisten liet verdwalen in discussies over schrijvers en boeken uit hún tijd. Leest Elena in een boek van Javier Marías over de pijn van de herinnering, dan denkt zij noodgedwongen terug aan haar eigen overspel: ‘Aan wat voor geheugenstoornis moet je lijden om wel het begin maar niet de ontknoping te onthouden? ‘‘Het zijn mensen die het goed bedoelen”, het zijn idioten, ‘‘die niet begrijpen dat alle herinneringen besmet zijn”, pijn verspreidt zich door het geheugen als een ecologische ramp.’

Pas bij herlezing geeft deze korte roman zijn ware geheim prijs. Neuman speelt in zijn vertelling op vernuftige wijze met de tijd. De drie stemmen die elkaar afwisselen vertellen één verhaal, maar ze doen dat vanuit geheel verschillende perspectieven. Elena’s dagboek vormt het basisstramien: haar verslag gaat gelijk op met de gebeurtenissen zoals zij die beleeft.

Maar Mario – zo blijkt pas gaandeweg – vertelt zíjn verhaal vanuit het ziekenhuis waarin hij na de reis wordt opgenomen, en deels zelfs (via de ingesproken cassettebandjes) na zijn dood. Het zoontje Lito lijkt nog altijd te spreken vanuit de cabine van zijn vaders vrachtwagen: het grote avontuur waarvan hij maar niet los kan komen.

Dat Neuman die perspectieven zo kunstig heeft verweven dat je aanvankelijk niet eens merkt wat er aan de hand is, onderstreept de literaire belofte die hij belichaamt. Vervuld is die nog niet. Stille sprekers is een overtuigende roman, maar nog geen meesterwerk. Daarvoor is het verhaal te klein en heeft het stijlexperiment nog te veel weg van een étude. Maar ooit komt dat meesterwerk. Houd Neuman in de gaten.