Gescheiden geliefden, in de oorlog op zoek naar elkaar

Franciszka en Stefan Themerson raakten elkaar kwijt tussen 1940 en 1942. Over die periode maakten ze een fascinerende documentaire-in-boekvorm.

Unposted Letters is een boek voor de kring van liefhebbers van het werk van Stefan en Franciszka Themerson. Die liefhebbers, hoewel niet talrijk, zijn er van begin af aan geweest. Bertrand Russell (jaren vijftig) schreef een wervende tekst voor de roman Professor Mmaa’s Lecture; W.F. Hermans (jaren zestig) deed het voor Kardinaal Pölätüo; Erik van Zuylen (jaren zeventig) maakte een documentaire, starring Stefan Themerson en K. Schippers; in de jaren tachtig gaf Themerson zijn Huizinga-lezing en in 2005 werd Het mysterie van de sardine verfilmd door Erik van Zuylen. Liefkozend heeft Themerson Nederland wel eens ‘my adopted country’ genoemd.

Stefan Themerson (1910-1988) schreef in het Pools, de taal van zijn geboorteland, en in het Frans en het Engels, de talen van de landen waar hij achtereen verblijf hield. Warschau, Parijs en Londen waren zijn woonplaatsen. In die laatste stad (waar ik heen was getogen om hem te interviewen over zijn essaybundel Logica, etiketten en vlees) hoorde ik hem zeggen: ‘Am I an English writer, am I a Polish writer, am I old, am I young? I don’t know.’ Hij hield niet van etiketten.

Samen hebben de Themersons een twintigtal kinderboekjes gemaakt, nog in het Warschau van voor de oorlog. Modernistische non-fictie met een fantasierijke inslag. Een ervan is door mij vertaald als Meneer Bruis bouwt zijn huis. De afgelopen jaren zijn er een paar voor het eerst in het Engels verschenen, zoals het aardige The Table that Ran Away to the Woods.

Het echtpaar maakte, zowel in Warschau als in Londen, een paar experimentele films. In Londen, hun definitieve stad, runden ze de piepkleine uitgeverij Gaberbocchus Press. Uitgaven daarvan zijn nu mede door hun eigenzinnige en sobere vormgeving antiquarisch zeer gezocht. Naast werk van onder anderen Alfred Jarry en Raymond Queneau gaven de Themersons zichzelf uit.

En daar is dan nu, tot slot, Unposted Letters. Het is een dikke documentaire-in-boekvorm, op A4-formaat, over de betrekkingen of liever over de door de oorlog verbroken betrekkingen tussen twee mensen die naast geliefden allereerst kunstenaars wilden zijn. Het boek gaat over de periode 1940-’42, waarin ze elkaar kwijt waren en zochten. Dat kwam zo. Het echtpaar woonde en werkte in Parijs toen de oorlog uitbrak. Direct na de Duitse inval in Polen, september 1939, namen beiden dienst bij het Poolse leger in ballingschap. Franciszka (die beeldend kunstenaar en illustrator was) als cartograaf, Stefan als infanterist.

In 1940 voer Franciszka (1907-1988) met het laatste Poolse troepenschip naar Engeland; Stefan, na wekenlange omzwervingen te voet, ging terug naar Parijs. Vanuit Londen probeerde Franciszka erachter te komen waar Stefan zat. Die slaagde erin het collaborerende maar toch iets veiliger Vichy-Frankrijk te bereiken en zocht van daaruit zijn vrouw. Oorlog en chaos.

De lezer van Unposted Letters ziet hoe Stefan probeert weg te komen uit het provinciestadje Voiron, waar hij als Pools militair geïnterneerd is, en hoe Franciszka in Londen in de weer is met gezantschappen en ambassades. De birds’ eye view van de lezer, die immers alles weet, geeft aan alle zorgen en angsten van het tweetal, met hun beperkte zicht, vreemd genoeg een enorme spanning. Om weg te mogen naar Spanje, uit Frankrijk, moet je een inreisvisum hebben. Maar om dit te krijgen moet je eerst bewijzen dat je dat land ook weer zult verlaten. Portugal doet alleen mee als je een betaalbewijs overlegt van het ticket, boot of vliegtuig, waarmee je vertrekt naar Amerika of Engeland.

Het lukt Stefan gedichten te schrijven in het Pools en het Frans. De laatste weet hij zelfs te publiceren in een Frans tijdschrift. Hij verzendt werk in wording (hoofdstukken van een roman in het Pools, het latere Professor Mmaa’s Lecture) naar Franciszka in Londen. Waar zij alvast begint met het maken van illustraties. Tijdens de Blitzkrieg tekent zij door in de Underground.

De oorlogsnotitieboekjes van Stefan, met anilinepotlood (waar aan gelikt moest worden, red.), een stuk of zeven, zijn ontcijferd en in het Engels vertaald door Jasia Reichardt, de samenstelster van het boek. Je neemt je hoed af voor de stoïcijnse houding die deze notities, net als de brieven over en weer, aan de dag leggen, hun geestkracht, hun waakzaamheid ook. Stefan kon goed luisteren naar het geroezemoes om hem heen, hield het nieuws in de gaten, maar heeft het er nooit over, rechtstreeks. Er was aan weerszijden censuur. Het zijn de spaarzame nootjes van de bezorgster van het boek die de lezer op gezette tijden alarmeren. Zij laat weten: ook in Vichy is nu de jacht op de Joden begonnen. Of: dit is het moment waarop het getto van Warschau sluit.

Het is Franciszka gelukt om Stefan weg te krijgen uit Frankrijk. Ze zijn de rest van hun leven in Londen gebleven en hebben daar gefilmd, getekend, geschilderd, geschreven en uitgegeven. Het Warschau en het Polen waar zij niet waren toen de oorlog uitbrak bestaan in vele opzichten niet meer. Beider families zijn uitgeroeid in het getto van Warschau. Op een nichtje na. Het nichtje, geboren in 1933, werd door haar ouders naar buiten gesmokkeld en overleefde de oorlog mede door een spoedcursus katholicisme in een reeks kloosters en internaten. Ze werd na de oorlog door haar Londense tante en oom opgespoord en groeide bij hen op in Londen. De nicht, Jasia Reichardt, zelf een deskundige op het terrein van kunst en computer, is degene die het archief van de Themersons, in Londen, op poten gezet en toegankelijk heeft gemaakt. Unposted Letters is het indrukwekkende sluitstuk daarvan. Het boek kan, pars pro toto, als biografie gelden.