Ook in een vrij land kent humor grenzen

De Franse autoriteiten verbieden voorstellingen van Dieudonné M’bala M’bala Deze komiek doet vaak antisemitische uitspraken Franse politici zijn bang voor een nieuwe golf van jodenhaat

De republiek trekt een streep in het zand. Uit angst voor popularisering van het antisemitisme zetten de Franse politiek en justitie nu al hun middelen in tegen de omstreden cabaretier Dieudonné M’bala M’bala. Dieudonné is de bedenker van de zogenaamde quenelle, het op een Hitlergroet gelijkend gebaar dat de Franse voetballer Nicolas Anelka eind december maakte, na een doelpunt op een Engels voetbalveld.

In Frankrijk, een land met een pijnlijke geschiedenis van antisemitisme en anti-Joods geweld, baart dit gebaar grote zorgen. Gisteren verboden de plaatselijke autoriteiten in de steden Nantes, Bordeaux, Tours en Orléans geplande voorstellingen van de komiek die in het verleden meermaals is veroordeeld voor antisemitisme. Voor de voorstelling in Nantes, die morgen zou plaatsvinden, waren 5.000 kaarten verkocht.

Tegelijk is het Openbaar Ministerie een witwasschandaal op het spoor, schrijft Le Monde: Dieudonné zou 400.000 euro hebben weggesluisd naar Kameroen. Al sinds 2009 zou hij naar dit land grote geldbedragen hebben verstuurd. Dieudonné zegt failliet te zijn en de boetes die hij heeft gekregen voor zijn antisemitische uitlatingen niet te kunnen betalen.

Vrijheid van meningsuiting

Het afblazen van de optredens vindt plaats op initiatief van president François Hollande, die zijn minister van Binnenlandse Zaken Manuel Valls een brief liet sturen naar regioprefecten, die verantwoordelijk zijn voor de openbare orde. Valls schrijft: „De strijd tegen racisme en antisemitisme is een wezenlijke zorg van de regering.” Dieudonné wijkt niet. Zijn advocaten lieten gisteren weten dat ze de maatregel zullen aanvechten. Volgens hen zal Dieudonné morgen gewoon optreden in Nantes.

De Franse kranten zijn verdeeld. Sommige commentatoren vinden de maatregel moreel juist, maar juridisch gewaagd. Het verbieden van optredens staat op gespannen voet met de vrijheid van meningsuiting. Om die reden keert Le Figaro-commentator Ivan Rioufol zich ertegen: ‘Met censuur ga je geen ideeën te lijf’.

Vrees voor jodenhaat

Onlangs werd bekend dat Dieudonné tijdens een optreden over de Joodse tv-presentator Patrick Cohen had gezegd: „Als ik hem hoor praten, Patrick Cohen, dan denk ik, weet je, die gaskamers... Jammer.” Dieudonné, die contacten heeft met holocaustontkenners, maakte in 2012 het liedje Shoah nanas.

Frankrijk worstelt al lang met Dieudonné. De 47-jarige in Frankrijk geboren cabaretier en acteur is half-Bretons en half-Kameroens. In de jaren negentig maakte hij naam in een cabaretduo samen met zijn Frans- Joodse jeugdvriend Élie Semoun. In 1997 brak hij met Semoun na een geschil van financiële en artistieke aard. Mede door zijn filmrol in de bekende komedie Astérix et Obélix: Mission Cléopâtre was hij populair onder brede lagen van de Franse bevolking. Hij was in die tijd ook een antiracistische voorvechter en tegenstander van het Front National. Sinds de eeuwwisseling laat hij zich antisemitisch uit in zijn shows. De afgelopen tien jaar werden zijn uitspraken extremer. De autoriteiten schrokken ervoor terug zijn optredens te verbieden.

Maar de quenelle van Anelka is explosief. Het gebaar vindt op internet en op straat navolging bij extreem-rechts én bij migranten. Het roept de vrees op voor een nieuwe golf van jodenhaat.

Het land met de meeste Joden in Europa weet hoe antisemitisme kan ontsporen. De eind negentiende-eeuwse Dreyfus-affaire, over de onterechte veroordeling van de Joodse officier Alfred Dreyfus, legde de wijdverspreide agressie in de Franse publieke opinie tegen de Joden bloot. Tijdens de Tweede Wereldoorlog hielp het antisemitische Franse Vichy-regime de nazi’s.

Het huidige Frankrijk kent veel politici van (gedeeltelijk) Joodse komaf, zoals oud-president Sarkozy en minister van Buitenlandse Zaken Laurent Fabius. Maar het is ook een land waar antisemitisme, meer dan elders in Europa, gangbaar blijft in de politiek.

Tegen het systeem

Het Front National, dat in de peilingen een opmars maakt, heeft als erevoorzitter oprichter Jean-Marie Le Pen, die herhaaldelijk is veroordeeld voor racisme en antisemitisme. Le Pen is peetvader van één van de kinderen van Dieudonné.

Le Pens dochter Marine Le Pen, de huidige leider van het Front, nam gisteren meer afstand van Valls dan van Dieudonné. Ze zei weliswaar dat ze „geschokt” is over de de komiek, maar ook: „Ik kan niet oordelen over antisemitisme”. Eerst had ze uitgebreid Valls bekritiseerd. Ze beschuldigde de minister van een „persoonlijke vete met een komiek” en van „hysterie”.

Bij het harde regeringsoptreden tegen Dieudonné, dat op steun kan rekenen van de centrum-rechtse oppositie, speelt ook de vrees voor anti-Joodse pesterijen en geweld mee. Migrantenjongeren voelen zich aangetrokken tot de cabaretier omdat hij „tegen het systeem” is, zoals Anelka het op Twitter verwoordde. Hij zou zelf „noch racist, noch antisemiet” zijn.

Maar er bestaat in de banlieue ook echte jodenhaat. Triest dieptepunt was in 2006 de marteling en kneveling van een 23-jarige Joodse man door een bende in de Parijse voorstad Bagneux. Nog verser in het geheugen liggen de moorden van Mohammed Merah in Toulouse. Merah doodde in 2012 drie militairen, drie Joodse kinderen en een rabbi.