Neem een pil en je bent wie je wilt zijn. Prima toch?

Een pil nemen die je beeld van de werkelijkheid omvormt tot een heerlijke hallucinatie // Is dat slecht? // Regisseur Ari Folman (Waltz with Bashir) noemt het zijn „meest freaky project

Actrice Robin Wright laat zich in The Congress voor veel geld inscannen, zodat ze met pensioen kan en haar animatiefiguur door kan acteren. Twintig jaar later zit de hele wereld aan de farmaceutische drugs en wordt de realiteit beleefd als animatie.

Het is onderhand bijna een cliché: de basis van onze moraal is „het grootste geluk voor zoveel mogelijk mensen”. Maar klopt dat axioma van de achttiende-eeuwse filosoof Jeremy Bentham? Want dan is een aangename leugen ook beter dan een deprimerende waarheid.

Als de realiteit overbevolking, ziekte en honger is, kunnen we ons dan niet beter opsluiten in een cocon van gelukspillen en escapistisch amusement? Dat is het toekomstbeeld van de Poolse sciencefictionschrijver Stanislav Lem (1921-2006) in Het futurologische congres, een korte roman uit 1972. De Israëlische filmmaker Ari Folman heeft het boek bewerkt tot The Congress. In de film, aanvankelijk in live action, laat actrice Robin Wright zich voor veel geld scannen: haar geanimeerde kopie acteert voortaan in spektakelfilms als Rebel Robot Robin terwijl zij met pensioen gaat.

Twintig jaar later beleeft de mensheid dankzij farmaceutische drugs de realiteit veelal als animatie, en belandt de oudere Wright in de vuurlinie tussen de illusionisten van entertainmentbedrijf Miramount en ‘realistische’ rebellen.

Ari Folman brak in 2008 door met de geanimeerde documentaire Waltz with Bashir, waarin hij terugkijkt op de half vergeten gruwelen van de Israëlische invasie in Libanon in 1982. „Na Waltz wilde ik even ontsnappen aan de oorlog en mijn masculiene issues”, zegt de regisseur. „Door het succes gingen allerlei deuren open. Ik dacht: dit is mijn kans om mijn meest freaky project te realiseren.”

Het futurologische congres is een griezelig profetisch boek.

„Stanislav Lem is een van de drie grootste sciencefictionschrijvers ooit. Hij voorspelt in dat ene boek uit 1972 al de iPad, de iPhone en 3D-televisie. Hij voorspelde ook dat mensen hun tijd met een zelfgekozen identiteit doorbrengen, en in positieve stemming worden gebracht door farmaceutica. Ook dat laatste was in 1972 een stap: ze behandelden toen alleen depressieve mensen met lithium.”

The Matrix lijkt nogal op Lems boek.

„Iedere sciencefictionfreak weet dat The Matrix – een van de tien beste scifi-films ooit trouwens – flink leent van Lem. Tot de rode pil waardoor je de waarheid ziet aan toe.”

Lem kiest de blauwe pil, zo lijkt het: de illusie is beter dan de realiteit, of onvermijdelijk. Bent u ook zo’n pessimist?

„Het draait om vrije wil. Aan het eind van mijn film dringt de keus zich op: wil Robin leven in de modder van de waarheid of in een heerlijke hallucinatie? Waarom is de realiteit beter dan zo’n prachtige chemische wereld? En hoe vaak kiezen wij zelf de waarheid?

„Het draait niet alleen om beter leven door chemie: de allegorie van The Congress is veel breder. We besluiten continu tegen beter weten in van alles belangrijk te vinden: religie, geld, consumptie. Omdat er anders zo’n nare leegte gaapt.

„Het toekomstige New York is een stad van hangende tuinen waar iedereen erg interessant of sexy is, en een replica van een beroemdheid. Dat is een uitvergroting van het heden, met zijn sociale netwerken, videogames, realitytelevisie. Neem een pil en ben wie je wilt zijn. Dat is nooit die aardige winkelier om de hoek, maar altijd Rihanna of Jezus of Ronaldo.”

Dus vrije wil leidt tot eenvormigheid?

„Voordat ik The Congress schreef, sprak ik een bekende psychiater. Ik vroeg hem: ‘Als wij uw patiënten stimuleren met psychotrope drugs, gaan ze dan interessante dingen vertellen?’ Hij zei: ‘Welnee, 80 procent van de mensen is oersaai en volgt de verhalen die de rest verzint.’ Ik was in shock. Iedereen was toch jong, had vaders, moeders, kinderen, relaties, gebroken harten? Misschien kunnen ze zich gewoon minder goed uiten? Hij zei: ‘Nee, geloof me, 80 procent verzint nooit iets.’”

Bewegen we richting zo’n situatie als in The Congress?

„Anders dan in 1972 is er geen totalitaire controle meer. Tegelijk duwt het entertainment ons die richting wel op. Heeft u kinderen? Na een jaar zoeven ze al over uw iPad, met vier jaar is de Playstation een extensie van hun lichaam. Denk u dat het ze over tien jaar interesseert of iemand echt is of digitaal? Neem zo’n film als Kuifje: zien we daar acteurs, animatie, wat? Wat ik wel weet: mensen zullen nooit in opstand komen als er een alternatief is.”

Ziet u amusement met farmaceutica fuseren?

„Drugs zijn op zich recreatie. Maar in het dagelijks leven? Ik denk niet meteen aan drugs die je perceptie veranderen. Maar iets door het eten dat kalmeert, zou een aardig begin zijn.”

In de film laat Robin Wright zich scannen. Zijn geanimeerde acteurs de toekomst?

„Ik heb Robin echt laten scannen in Lightstage 5 van de Universiteit van Zuid-Californië. Die machine kan dat al, en werd nota bene uitgevonden terwijl ik het script schreef. Ik vind het lastig om over de toekomst van film te praten, omdat ik bang ben dat het over tien jaar heel stupide klinkt. Zoals iemand die in 1926 de toekomst van de film voorspelt, vlak voor de The Jazz Singer en de geluidsfilm.”