Geen Servisch tussen het Kroatisch

Het nieuwe woordenboek Kroatisch-Nederlands overlapt voor driekwart met een te verschijnen woordenboek Servisch-Nederlands.

Net verschenen: een groot woordenboek Kroatisch-Nederlands. Vorige maand kwam het uit en over een jaar volgt naar verwachting het woordenboek Servisch-Nederlands. Die boeken zullen elkaar voor 75 procent overlappen, schat Radovan Lucic van de Universiteit van Amsterdam, de maker van het Kroatische woordenboek. „Want het verschil tussen Kroatisch en Servisch is niet veel groter dan het verschil tussen Amerikaans-Engels en Brits-Engels, of tussen Nederlands en Vlaams.”

Toch is er niet voor gekozen om één Servokroatisch woordenboek te maken. Dat was ooit wel het plan. De Nederlandse Taalunie, die het woordenboek Kroatisch grotendeels heeft betaald, leek in 1996 al bereid er geld voor te geven, vertelt Lucic: „En toen vonden ze uiteindelijk dat er gewoon één Servokroatisch woordenboek moest komen.”

Maar na de bloedige burgeroorlog in de jaren 90, waarin Kroaten en Serviërs vaak tegenover elkaar stonden, en na het uiteenvallen van Joegoslavië in onder andere Kroatië en Servië, gelooft in Kroatië bijna niemand meer in het ideaal van één overkoepelende Servokroatische taal, in Servië misschien wat meer. Kroaten en Serviërs spraken altijd al hun eigen varianten van de taal en na de oorlog werd dat verschil door een deel van de bevolking verder gecultiveerd, om nationalistische redenen. Al vindt Lucic dat niet zozeer de beide taalvarianten uit elkaar zijn gegroeid: „Het belangrijkste dat veranderd is, is het gevóél dat mensen erover hebben.”

In 2009 veranderde de Taalunie van mening. Nu was er wel subsidie voor het project van Lucic. Er was politiek inmiddels veel veranderd: Kroatië zou toetreden tot de EU, dus zou het Kroatisch een officiële EU-taal worden. Bovendien had Lucic voorgesteld dat hij zou samenwerken met een Servisch-Nederlands woordenboek dat min of meer gelijktijdig in Belgrado samengesteld zou worden, door een Servische taalkundige die hoofd Neerlandistiek is aan de universiteit van Belgrado.

Eén overkoepelend Servokroatisch-Nederlands woordenboek maken leek Lucic ook niet handig. „Er zijn altijd twee varianten naast elkaar blijven bestaan. Die kan ik niet zomaar in één woordenboek stoppen, dat zou een ingewikkeld en onhandig boek worden. Bovendien, in Joegoslavië bestond vroeger ook al een onderscheid tussen Servokroatische (srpskohrvatski) woordenboeken die Servisch als norm namen, en Kroatoservische (hrvatskosrpski) met Kroatisch als norm. Op school heette het vak taal vroeger heel omslachtig en politiek correct ‘Servokroatisch / Kroatoservisch’.”

Servokroatisch is van oorsprong een taalkundige term, rond 1850 bedacht om aan te geven dat alle taalvarianten die van Servië tot Kroatië gesproken werden onderdeel waren van één groot taalsysteem. Lucic: „Vervolgens kreeg dat een politieke lading. Er werd geprobeerd om één Servokroatische standaardtaal te creëren, maar dat is nooit gelukt.”

Sommige woorden verschillen duidelijk: ‘trein’ is in het Kroatisch vlak, in het Servisch voz. Andere verschillen zijn klein: ‘koffie’ is kava in het Kroatisch en kafa in het Servisch. En het Servisch heeft veel Turkse leenwoorden, het Kroatisch veel Duitse en Italiaanse. Dat verschil merk je volgens Lucic vooral in vaktaal. „Een Servisch kookboek is voor een Kroaat onbruikbaar.” In Kroatië is er ook een tendens om zich van de Serviërs te onderscheiden door het Kroatisch nog wat afwijkender te maken, met neologismen en ongebruikelijke woorden. Zo wordt muzika (muziek) nu vaak vervangen door glazba (zoiets als: ‘toonkunst’).

Maar meestal kunnen mensen elkaar goed verstaan. „Zeker mijn generatie. Die is opgegroeid in Joegoslavië en hoorde daar voortdurend de andere variant, op tv, in de bioscoop, op school. De laatste vijfentwintig jaar is er veel minder contact tussen Kroaten en Serviërs en is de onderlinge verstaanbaarheid misschien wat minder geworden.” Toen rond 2000 in Kroatië voor het eerst weer een Servische film werd vertoond, werd die ondertiteld, zoals op de Nederlandse tv ook wel eens Vlaamse series worden ondertiteld. „De mensen gingen alleen al vanwege die ondertiteling naar de bioscoop, om daarover te lachen. Daarna is er nooit meer ondertiteld.”