Foto verscheurd Homs toont kracht voor-en-na-foto’s

In deze maandelijkse rubriek beschouwt Martijn Kleppe, onderzoeker aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en gespecialiseerd in persfotografie, bepaalde foto-onderwerpen. Vandaag: de indrukwekkende voor-en-na-foto van de verscheurde Syrische stad Homs.

Er zit slechts drie jaar tussen deze twee foto’s. Beiden laten een straat in Homs zien. De bovenste toont een vrolijke wijk, het is opgeruimd, er staan bloemen en de zon schijnt. Foto twee toont complete vernietiging. Geen bloemen, maar rook en kapotte panden.

Foto schoot de wereld over

De foto lijkt voor eerst gepubliceerd te zijn op de Facebookpagina van een Italiaanse fotograaf. Vervolgens zette een promovendus uit Sydney de foto op Twitter, waarna het beeld viral ging. Een journaliste van de Britse krant The Telegraph stuurde het beeld door, waarna de Nederlandse journalist Jeroen Wollaars (NOS) de foto ook twitterde.

Amro Ali, de promovendus uit Australië:

Twitter avatar _amroali Amro Ali The ongoing #Syria’n tragedy. The same street in #Homs in 2011 and in 2014. http://t.co/zNrZfLJIWw

Josie Ensor, journaliste van The Telegraph:

Twitter avatar Josiensor Josie Ensor What a difference three years makes: The same street in #Homs in 2011 and in 2014. http://t.co/h8Xwwcl4Hk via @_amroali

NOS-journalist Jeroen Wollaars

Twitter avatar wol Jeroen Wollaars Pfff #Syrie RT @_amroali The same street in Homs in 2011 and in 2014: http://t.co/3ozZOILOXe

De reacties zijn voorspelbaar, aldus Kleppe. Vol ongeloof en ontzetting, terwijl journalistieke vragen over de herkomst en betrouwbaarheid achterwege blijven. Dat kan ook bijna niet anders, want in het Syrische conflict is het bijna onmogelijk om alles te verifiëren. De afwezigheid van de verplichte journalistieke vragen maken wel duidelijk hoezeer we geraakt worden door de twee foto’s. Er komen dagelijks foto’s langs van dood en verderf in Syrië, maar het lijkt erop dat we de kracht van destructie pas echt begrijpen als we zien hoe het ooit was.

Kleppe:

“Dit soort ‘voor-en-na-foto’s’ gebruiken de juxtapositie: door afbeeldingen naast of onder elkaar te plaatsen, creëert de optelsom van de twee individuele foto’s een derde verhaal. Na een grote natuurramp kun je wachten op de satellietfoto’s die de vernietiging voor en na de ramp in beeld brengen.”

Dit soort foto’s worden veel vaker gemaakt. Fotograaf Steve McCurry paste dezelfde methode toe bij het maken van de inmiddels beroemde foto van een Afghaanse meisje in 1984. Bijna twintig jaar later zocht McCurry de vrouw opnieuw op. Op de nieuwe foto is de vrouw duidelijk ouder geworden, maar ze heeft dezelfde sprankelende ogen.

In de rubriek ‘Opnieuw’ deed NRC Handelsblad lange tijd hetzelfde. Een oude jeugdfoto werd nogmaals gemaakt met dezelfde mensen, locatie en diende als kapstok om de tijd tussen de foto’s te belichten. In 2011 reikte World Press Photo zelfs een prijs uit voor een serie foto’s waarbij de fotograaf een foto uit het verleden omhoog hield op exact dezelfde locatie.

Ook worden er vaak satellietvergelijkingen gemaakt na rampen, zo verschenen er op nrc.nl na de tyfoon op de Filippijnen, de aardbeving in Japan en de tornado in Moore (Verenigde Staten) vergelijkingsfoto’s.

Toch zullen de foto’s van de website Het Amsterdam van Anne Frank waarschijnlijk de meeste indruk hebben gemaakt. De website creëert een surreëel effect door bekende elementen uit de Tweede Wereldoorlog te verwerken in de huidige Amsterdamse situatie. Het bord ‘Judenviertel’ dat refereert naar een wijk met veel Joodse inwoners, staat naast een reclamebord voor een Ibishotel. Op een foto van een doorsnee woonwijk met ondergrondse vuilcontainers poseert plots Anne Frank.

Screenshot AnneFrank.org/Amsterdam

Screenshot AnneFrank.org/Amsterdam

Kleppe:

“Hoewel we weten wat er gebeurt in oorlogen, laat de combinatie van dit soort foto’s ons de gevolgen pas echt inzien. De omgekomen meisjes Frank staan op een straat waar het leven wél is doorgegaan. De foto’s van Homs laten een stad zien die nooit meer hetzelfde zal worden. Het is alsof je het fotoalbum van je jeugd inkijkt met een spiegel op schoot. Door te kijken naar het verleden ervaren we pas echt de vergankelijkheid van ons bestaan.”

Martijn Kleppe werkt als onderzoeker aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en is gespecialiseerd in persfotografie. Tips en opmerkingen: beeldverhaal@nrc.nl.