Ervaar de ravage door te kijken naar het ongeschonden verleden

In deze rubriek bespreekt Martijn Kleppe maandelijks het gebruik van een opmerkelijke nieuwsfoto. Vandaag: de voor-en-na foto van de vernielingen in Homs.

Slechts drie jaar zit er tussen de twee foto’s van dezelfde straat in de Syrische stad Homs. De bovenste foto laat een opgeruimde wijk zien waar de bomen bloeien en de zon schijnt. De onderste foto toont totale vernietiging. Geen pand is ongeschonden. Zelfs de bomen zijn grotendeels verdwenen, terwijl de zon is vervangen door rook. Alleen de bladeren op de voorgrond en de structuren van de gebouwen geven de indruk dat het dezelfde straat kan zijn.

De foto’s werden dit weekeinde veelvuldig gedeeld via sociale media. Een Italiaanse cameraman lijkt de foto’s als eerste te hebben geplaatst op zijn Facebookpagina, waarna ze werden doorgestuurd door een promovendus uit Sydney. Daarna nam de omloopsnelheid enorm toe. Een journaliste van de Britse krant The Daily Telegraph twitterde over de foto’s, net als op Twitter actieve Nederlandse journalisten als Eelco Bosch van Rosenthal en Jeroen Wollaars. De reacties op de foto’s zijn voorspelbaar: ontzetting en ongeloof terwijl journalistieke vragen over de herkomst en betrouwbaarheid van de foto’s achterwege blijven.

In het Syrische conflict is het ook praktisch onmogelijk om van elke foto de achtergrond te verifiëren. Maar de afwezigheid van de verplichte journalistieke vragen laat zien hoe erg we geraakt worden door de combinatie van beide foto’s. Dagelijks zien we foto’s van dood en verderf uit Syrië. Maar het lijkt erop dat we de kracht van de destructie in Syrië pas écht ervaren wanneer we kijken naar het ongeschonden verleden.

Dit soort ‘voor-en-na-foto’s’ gebruiken de juxtapositie: door afbeeldingen naast of onder elkaar te plaatsen, creëert de optelsom van de twee individuele foto’s een derde verhaal. Na een grote natuurramp kun je wachten op de satellietfoto’s die de vernietiging voor en na de ramp in beeld brengen. Fotograaf Steve McCurry deed hetzelfde met het beroemde Afghaanse meisje die hij fotografeerde in 1984. Bijna twintig jaar later zocht hij haar weer op en liet haar op dezelfde manier poseren. De foto’s laten zien dat de vrouw ouder is geworden maar haar mooie ogen waren niets veranderd. Ook in deze krant werd dezelfde methode lange tijd gehanteerd in de rubriek ‘Opnieuw’ van fotograaf Ad Nuis en auteur Arthur van den Boogaard. Een oude jeugdfoto werd nogmaals gemaakt met dezelfde mensen op dezelfde locatie en diende als kapstok om de tijd tussen de foto’s te belichten. World Press Photo reikte in 2011 zelfs een prijs uit voor een serie foto’s waarbij de fotograaf een foto uit het verleden omhoog hield op exact dezelfde plek waar de foto gemaakt. Door hier weer een foto van te maken, komt het verleden letterlijk terug in het heden en zien we de veranderingen en overeenkomsten in één oogopslag.

Wellicht de meeste indruk maken foto’s waarin sporen van oorlog zijn verwerkt. De website ‘Het Amsterdam van Anne Frank’ creëert een surreëel effect door bekende elementen uit de Tweede Wereldoorlog te verwerken in de huidige Amsterdamse situatie. Het bord ‘Judenviertel’ dat refereert aan een wijk met veel Joodse inwoners, staat naast een reclamebord voor een Ibishotel. Op een foto van een doorsnee woonwijk met ondergrondse vuilcontainers poseert plots Anne Frank met haar zussen.

Hoewel we weten wat er gebeurt in oorlogen, laat de combinatie van dit soort foto’s ons de gevolgen pas echt inzien. De omgekomen meisjes Frank staan op een straat waar het leven wél is doorgegaan. De foto’s van Homs laten een stad zien die nooit meer hetzelfde zal worden. Het is alsof je het fotoalbum van je jeugd inkijkt met een spiegel op schoot. Door te kijken naar het verleden ervaren we pas echt de vergankelijkheid van ons bestaan.