De witte plaag is terug in Londen

In Londen hebben nu 45 op de 100.000 inwoners tuberculose, tegen gemiddeld 14,6 in de hele EU // Er rijdt maar één bus door de stad waarin je je kunt laten onderzoeken // Oude tijden herleven

Röntgenoloog Diana Taubman in de Londense tbc-bus. Een onderzoek duurt twee minuten. Foto AP

Nog voor röntgenoloog Diana Taubman haar jas heeft kunnen uitdoen, vormt zich al een rij bij de bus van de Londense tuberculose-eenheid. Een man op slippers, ondanks de slagregen. Een oudere man met wandelstok. Een vrouw met ingevallen wangen in een fladderende pyjamabroek. Geduldig wachten ze tot het röntgenapparaat is opgestart. En dan: klik, klik. Nog geen twee minuten duurt het onderzoek. Schone longen bij alle drie, geen tbc.

Het is een eenzame strijd die Taubman en arts Alistair Story voeren. Op bijna acht miljoen Londenaren is er één bus. Dat zou niet erg zijn, ware het niet dat het aantal tuberculosebesmettingen in Londen stijgt, in tegenstelling tot elders in West-Europa. In sommige wijken, zoals Newham bij het Olympisch Stadion en Ealing in het westen, ligt het aantal tbc-gevallen hoger dan in Nigeria of Gambia. En waar het aantal patiënten in de hele EU gemiddeld op 14,6 per 100.000 inwoners ligt, ligt dat in Londen op 45.

De bus rijdt rond. Van gaarkeuken naar kerk, naar opvanghuis en verslavingskliniek. Plekken waar tuberculosedeskundige Story weet dat de ideale omstandigheden voor verspreiding van de bacterie aanwezig zijn: veel mensen in slecht geventileerde ruimtes, armoede, drugsgebruik, weinig weerstand, gebrek aan verse groenten en fruit. Waar mensen wonen in omstandigheden die, zoals het medische tijdschrift The Lancet het een aantal jaar geleden noemde, ‘doen denken aan de Victoriaanse tijd’. Aan het Londen van Charles Dickens, toen tuberculose ‘de witte plaag’ werd genoemd.

Het zijn plekken in wijken waar het aantal migranten ook hoog is, waardoor sommigen geloven dat tuberculose wordt geïmporteerd en dus een migratieprobleem is. Onzin, zegt Story: „De meeste gevallen doen zich voor bij tweede-, derde- en vierdegeneratiemigranten. Dat laat zien dat de bacterie in Londen aanwezig is. Dit is absoluut een armoedeprobleem.” Bovendien laten andere landen met dezelfde immigratieaantallen lagere tbc-cijfers zien.

Met jaloezie kijkt hij naar Nederland, waar tuberculose als een volksgezondheidsprobleem wordt beschouwd. Niet alleen wordt daar actief getest – asielzoekers worden bijvoorbeeld bij binnenkomst gescreend. Wanneer er een besmettingshaard is gevonden, wordt ook de hele omgeving onderzocht. Story deed zijn inspiratie op in de Pauluskerk in Rotterdam, waar GGD-arts Rob van Hest daklozen en verslaafden op tuberculose onderzocht.

„Hier geldt dat je zelf naar een ziekenhuis moet gaan als je vermoedt dat je tbc hebt. En dan naar een specifieke kliniek tussen bepaalde uren met een verwijzing van een huisarts, die regelmatig tbc niet herkent, en je moet nuchter zijn”, zegt Story. Röntgenoloog Taubman voegt toe: „Dit zijn niet de mensen die hun gezondheid vooropstellen.”

Bij de ontwenningskliniek waar de bus deze ochtend staat, vraagt manager Michael zijn cliënten mee te werken. Het onderzoek is vrijwillig, maar wat de meesten over de streep trekt, is volgens röntgenoloog Taubman de vrees dat ze longkanker of een andere ziekte hebben. Zoals de man op slippers. Geboeid kijkt hij naar de foto van zijn ribben, longen en hart. „Ik wist niet dat ik er zo uitzag”, zegt hij. Hij springt met een zucht van verlichting uit de bus als hem wordt gemeld dat zijn longen en hart er goed uitzien.

Als tbc wordt ontdekt – en vorig jaar was dat bij 3.500 Londenaren zo – krijgt de patiënt naast medicijnen ook intensieve begeleiding van een maatschappelijk werker. Story: „We willen niet dat iemand een koorknaapje wordt, maar het heeft geen zin iemand op straat te zetten met een zak pillen zonder de leefomstandigheden aan te passen. Dakloosheid is vaak de reden dat iemand besmet is geraakt, dus zorgen we ervoor dat hij een dak boven zijn hoofd heeft.”

„We weigeren niemand”, vertelt Taubman. „Ik maak oogcontact, luister. Dat is meer dan sommigen elders in de gezondheidszorg krijgen. Ze mogen hier met hun hond binnenkomen, met een blikje bier. Het belangrijkste is dat ze onderzocht worden.”

Story: „Het is geen hogere wiskunde. Om tbc te bestrijden, moet je de drager identificeren, en zijn contacten onderzoeken. Daarvoor moet je de straat op.” Want het is belangrijk tbc-lijders tijdig te vinden. De bacterie wordt verspreid door het inademen van in de lucht zwevende druppeltjes, opgehoest door patiënten. Eén patiënt kan vijftien anderen besmetten. Al wijst Story erop dat die schatting in de jaren zestig werd gemaakt in een Nederlandse woonwijk – en niet in een drukbezochte daklozenopvang in Londen. Of in de verslavingskliniek, waar het verloop zo hoog is en het risico door het aantal cocaïneverslaafden eveneens, dat de bus de kliniek elke maand aandoet.

Bijkomend probleem is dat in Londen net als elders in de wereld het aantal patiënten toeneemt dat lijdt aan de multiresistente vorm van tbc, MDR-tbc, en aan XDR-tbc (extreem drugresistente vorm). Als je in goede conditie bent, is tuberculose te behandelen. Als je iemand niet behandelt, wordt de bacterie steeds resistenter, tot hij op geen enkel medicijn meer reageert.

Desondanks is tbc geen politiek probleem, en is niemand echt eindverantwoordelijk voor de bestrijding ervan. Story’s mobiele eenheid valt onder alle dertig Londense ziekenhuizen. Hij vertelt: „Laatst stonden we op een parkeerplek in Walthamstow, en kwamen er opeens honderd daklozen uit de bosjes. Dat is Londen.”