Deze Franse cabaretier mag verboden worden - hoe kwam het zover?

In de Franse steden Nantes, Bordeaux, Tours en Orléans is de omstreden komiek Dieudonné M’bala M’bala niet meer welkom. President Hollande stond de gemeenten maandag toe optredens van de cabaretier te verbieden. Hoe kon het zover komen? Een reconstructie.

Dieudonné M'bala M'bala. Foto AFP / Patrick Kovarik

In de Franse steden Nantes, Bordeaux, Tours en Orléans is de omstreden komiek Dieudonné M’bala M’bala niet meer welkom. President Hollande stond de gemeenten maandag toe optredens van de cabaretier te verbieden. Hoe kon het zover komen? Een reconstructie.

Een omstreden figuur

De 47-jarige Dieudonné is al jaren omstreden in Frankrijk. Aanvankelijk trok Dieudonné, van half-Bretonse en half-Kameroenese afkomst, aandacht als pleitbezorger van de ‘zwarte zaak’, maar hij raakte omstreden door steeds scherpere vergelijkingen te trekken tussen het lot van zwarten en van joden. Meerdere keren tijdens zijn loopbaan stelde hij zich kandidaat voor (presidents)verkiezingen. Hij steunde het Front National van de extreem-rechtse Jean-Marie Le Pen, die ook peetvader van zijn dochter is, ook meermaals in verkiezingstijd.

Tijdens een live televisieoptreden in 2003 riep Dieudonné, verkleed als orthodoxe jood, “Isra-Heil” (minuut 1.27) terwijl hij de Hitlergroet bracht, bij een van de best bekeken talkshows op de Franse tv:

Dit optreden zorgde voor behoorlijk wat ophef. De hoogste baas van de zender moest zich verantwoorden voor de als antisemitisch ervaren sketch, Dieudonné moest voor de rechter verschijnen en na het incident werd een speciale werkgroep opgezet van acht ministers onder leiding van premier Raffarin, die de toename van antisemitische en racistische incidenten moesten gaan keren.

In 2004 schreef NRC Handelsblad vervolgens dat Dieudonné in een theater was geweigerd. Toen was dat echter omdat het theater zelf zijn voorstelling had afgelast om veiligheidsredenen. Het theater had veel bedreigingen gekregen na de sketch van de komiek. De prefect van Parijs had het theater gewezen op zijn eigen verantwoordelijkheid voor de veiligheid in de zaal, waarop het theater besloot de voorstelling te annuleren. Dieudonné gaf zijn voorstelling wel: op de stoep voor het theater. Meerdere andere voorstellingen werden ook afgelast.

In de jaren erna zei Dieudonné onder andere dat hij zich stoorde aan de omvang van herdenkingen van de bevrijding van het concentratiekamp Auschwitz, in vergelijking met de stilte over het leed dat vier eeuwen slavernij had veroorzaakt. Hij sprak in verband met de Shoah (Holocaust) over “herdenkingspornografie”. In 2006 werd hij zelfs veroordeeld voor het aanzetten tot raciale haat. Sindsdien kwam hij bijna jaarlijks in de media om omstreden aan antisemitisme gerelateerde zaken. Één van die zaken was het liedje ‘Shoah nanas’ (‘Shoah-chickies’):

Dieudonné bleef, ook toen hij voor dit liedje werd aangeklaagd, volhouden dat hij niet Shoah nanas zong, maar ‘chaud ananas’ (warme ananas). Toch werd hij eind vorig jaar veroordeeld tot het betalen van 28.000 euro boete. Het was de zesde keer dat Dieudonné werd veroordeeld voor aan antisemitisme gerelateerde zaken.

Internationale ophef

De prefect verzocht in 2004 nog het theater (indirect) af te lasten, nu hebben bestuurders van verschillende steden de voorstellingen verboden. Wat was de aanleiding daarvoor?

Sinds kort is de ophef rondom Dieudonné verveelvoudigd en ook internationaal meer aandacht gaan trekken. In zijn nieuwe voorstelling zei Dieudonné dat het jammer was dat de gaskamers niet meer bestaan, en suggereerde hij dat hij de joodse journalist Patrick Cohen van de radiozender France Inter daar anders wel in zou willen zien verdwijnen. Voor wie Frans kan verstaan:

Minister van Binnenlandse Zaken Manuel Valls zei in reactie hierop al dat hij wilde gaan bekijken of hij de voorstelling van Dieudonné kon verbieden. En vervolgens ontstond er grote ophef rondom de zogenaamde ‘quenelle’, een door Dieudonné bedacht handgebaar dat volgens sommigen antisemitisch is. Bij de quenelle houden mensen een arm en hand gestrekt richting de grond - een soort neerwaartse Hitlergroet - en wordt met de andere arm de schouder gegrepen:

Twitter avatar MbalaDieudo Dieudonné Officiel Postez-nous les photos que vous avez prises avec les ananas au #baldesquenelles !! #quenelle #ananas #foxtrot http://t.co/sYlL92Bc48

Het gebaar werd internationaal bekend toen de Franse voetballer Nicolas Anelka het gebaar eind december maakte na een doelpunt op een Engels voetbalveld:

https://www.youtube.com/watch?v=bS4GOaJsN0Q

Met het gebaar van Anelka werd het debat rond antisemitisme in Frankrijk pas echt flink geroerd. Anelka zou moeten worden geschorst om de ‘nazigroet’. Maar Dieudonné zelf blijft al jaren ontkennen dat hij antisemiet is. In 2003 eiste hij excuses van degenen die hem zo noemden, en ook nu zeiden hij en zijn volgelingen dat van een nazigroet geen sprake was. Het gebaar zou ‘anti-systeem’, niet antisemitisch zijn:

Twitter avatar anelkaofficiel nicolas anelka Signification de quenelle: anti-système. Je ne sais pas ce que le mot religion vient faire dans cette histoire !

Toch zei Dieudonné in 2009 nog dat hij de quenelle, oorspronkelijk een ‘gepocheerd balletje’ “diep in de aars van het zionisme” wilde laten “glijden”. En talloze foto’s lijken te wijzen op een wat antisemitischer achtergrond van het gebaar, op zijn minst bij Dieudonné’s volgers:

Bij het holocaustmonument in Berlijn:

Bij Auschwitz:

En nog wat andere voorbeelden:

Ook minister Valls staat overigens nog op een foto (van 21 september, toen hij het gebaar nog niet kende en niet doorhad dat het gebaar werd gemaakt) met jongeren die het gebaar maken:

Twitter avatar EricInEnglish Éric in English a big anti-system gesture called “quenelle” for our friend Manuel Valls http://t.co/a2FLbGT1n1

En anderen komen, na Anelka, ook in opspraak nu ze zo op de foto staan:

Twitter avatar MarecoCohen Mareco Razakacohen http://t.co/3xZifedo93 #Militaires convoqués : la ” #quenelle ” de trop #révolution état sans armé #france #unbonjuif http://t.co/yaZ4g2BXeg

En nu?

Of het gebaar wel of niet antisemitisch is of bedoeld is, blijft onduidelijk, maar het roept wel de vrees op voor een golf van jodenhaat. Afgelopen maandag stuurde minister Valls daarom op initiatief van president François Hollande een brief naar de regioprefecten dat ze de optredens van Dieudonné M’bala M’bala vanaf nu mogen verbieden als ze denken dat deze een gevaar voor de openbare orde vormen. “De strijd tegen racisme en antisemitisme is een wezenlijke zorg van de regering,” schrijft Valls.

Een theater verzoeken tot annulering van de voorstelling hoeft dus daarom niet meer: de bestuurders kunnen dat zelf doen. Waar jarenlang werd teruggeschrokken voor het werkelijk verbieden van zijn optredens, is nu een duidelijke stap genomen. Buitenlandredacteur Mark Beunderman schrijft over het verbod vandaag in NRC:

Uit angst voor popularisering van het antisemitisme zetten de Franse politiek en justitie nu al hun middelen in tegen de omstreden cabaretier.

Nantes, Bordeaux, Tours en Orléans gaven al aan de voorstellingen te verbieden. En dat valt Dieudonné behoorlijk tegen, want zijn landelijke tournee begon juist deze week. Voor de voorstelling in Nantes, die morgen zou plaatsvinden, waren al vijfduizend kaarten verkocht. Het verbieden van optredens is onterecht, vindt hij. Zijn advocaten lieten gisteren meteen weten dat ze de maatregel zullen aanvechten. Dieudonné heeft getwitterd dat geen van zijn optredens zal worden geannuleerd:

Twitter avatar MbalaDieudo Dieudonné Mbala AUCUN DE MES SPECTACLES NE SERA ANNULÉ. Le droit est de notre coté.Nous sommes la VÉRITÉ et Nous vaincrons du mensonge ! #lemur

Moreel juist, juridisch gewaagd

Niet alleen bij zijn fans leidt het verbod tot debat, zo schrijft Beunderman:

De Franse kranten zijn verdeeld. Sommige commentatoren vinden de maatregel moreel juist, maar juridisch gewaagd. Het verbieden van optredens staat op gespannen voet met de vrijheid van meningsuiting. Om die reden keert de rechtse Le Figaro-commentator Ivan Rioufol zich ertegen: “Met censuur ga je geen ideeën te lijf.”

Le Pens dochter Marine Le Pen, de huidige leider van het Front, nam gisteren meer afstand van Valls dan van Dieudonné. Ze zei weliswaar dat ze “geschokt” is over de komiek, maar ook: “Ik kan niet oordelen over antisemitisme.’ Eerst had ze uitgebreid Valls bekritiseerd. Ze beschuldigde de minister van een “persoonlijke vete met een komiek” en van “hysterie”.

Ondertussen is Dieudonné ook nog eens in opspraak omdat hij, zo schrijft Le Monde, 400.000 euro zou hebben weggesluisd naar Kameroen. Maar het debat zal in Frankrijk de komende dagen vooral blijven spannen om de vraag of het moreel en juridisch juist is om Dieudonné M’bala M’bala te censureren.