Altijd de angst om nietgoed genoegte zijn

‘Straks ontdekken ze dat ik niets kan’ // Heb je ook weleens die gedachte? // Wellicht lijd je aan het imposter syndrome, oftewel het bedriegerssyndroom

Ruben Vermijs richtte vier jaar geleden ITNEXT op: „Ik ben me er sterk van bewust dat anderen me zullen inhalen.”

Claire Boonstra is wat je noemt een geslaagd ondernemer. Ze is medeoprichter van het succesvolle internetbedrijf Layar, waarvoor ze de gelijknamige mobiele app ontwikkelde die inmiddels ruim 35 miljoen keer is gedownload. Ook werd ze verkozen tot Young Global Leader door het World Economic Forum en zit ze regelmatig aan tafel bij eurocommissaris Neelie Kroes, door wie ze benoemd is als young advisor.

Toch was ze tot twee jaar geleden voortdurend onzeker over haar kunnen. „Ik heb altijd gedacht op een dag genadeloos door de mand te vallen als men erachter zou komen dat ik eigenlijk niets kan.”

Ook Meryl Streep is onzeker

Het gevoel dat Boonstra omschrijft, is niet uniek en heeft zelfs een naam: het bedriegerssyndroom. Mensen die kampen met bedriegergevoelens zijn bang minder competent te zijn dan anderen denken. Hun eigen succes verklaren ze aan de hand van externe factoren als geluk of timing. Omdat ze het gevoel hebben dat hun succes onverdiend is zijn ze altijd bang op een bepaald moment te worden ontmaskerd.

’s Werelds bekendste expert op het gebied van het bedriegerssyndroom is Valerie Young. Ze schreef het prijswinnende boek The Secret Thoughts of Successful Women, dat inmiddels in vijf talen is vertaald. Ook geeft ze lezingen over dit onderwerp bij bedrijven als IBM en Chrysler en op universiteiten. Volgens Young ontstaan bedriegergevoelens meestal wanneer iemand zich niet op z’n plaats voelt. „Denk hierbij aan mensen die nieuw zijn op kantoor, maar ook aan mensen die een minderheid vormen op het werk – bijvoorbeeld vrouwen in de techniek.”

Voor de één worden de bedriegergevoelens minder naarmate hij ouder en succesvoller wordt, bij de ander wordt de angst alleen maar sterker. Young: „Meryl Streep vindt nog steeds van zichzelf dat ze niet kan acteren. En komiek en acteur Mike Myers heeft weleens gezegd nog altijd bang te zijn dat de ‘no-talent police’ hem komt arresteren.”

Ook veel internetondernemers kampen met het bedriegerssyndroom. Omdat ze zich begeven op nieuw terrein en de ontwikkelingen elkaar in snel tempo opvolgen, doet iedereen eigenlijk maar wat. Zo ook ondernemer Boris Veldhuijzen van Zanten, oprichter van het succesvolle bedrijf The Next Web. Sinds een tijdje maakt hij deel uit van de StartUp Europe Leaders Club, een door Neelie Kroes samengestelde denktank met kopstukken van onder meer Skype en Spotify. „Toen ik daar voor het eerst tussen zat kon ik alleen maar denken: wat doe ik hier in godsnaam? Deze mensen hebben miljarden op de bank staan; ik ben met de trein naar Brussel gekomen.”

Het was niet de eerste keer dat Veldhuijzen van Zanten geconfronteerd werd met het gevoel een bedrieger te zijn. In 2003 werd zijn toenmalige bedrijf overgenomen door KPN, waar hij vervolgens, als onderdeel van de deal, aan de slag ging als manager. „Ik had geen idee waar ik mee bezig was, voelde me totaal niet op mijn plek. Andere managers liepen allemaal rond met grote notitieblokken, dus die heb ik toen ook maar gekocht. En een boekje over leidinggeven. Pas toen een collega me uitlegde dat KPN mij juist wilde hebben omdat ik dingen anders deed, viel het kwartje.”

Voor Boonstra is dit herkenbaar. Ook zij werd, toen ze nog voor Unilever werkte, in het keurslijf van de standaardmanager gedrukt. „Promotie wordt toegekend aan de hand van tests waarin je kwaliteiten worden gemeten. Ik scoorde heel hoog op ‘passie en energie’, maar laag op ‘structuur en controle’. Om beter te presteren moest ik me dus gestructureerder opstellen, wat ten koste ging van mijn enthousiasme. Een frustrerende tijd waarin ik erg onzeker was, omdat ik niet het gevoel had echt gezien te worden. Pas toen ik voor mezelf begon, kon ik mijn kwaliteiten goed benutten en nam dat ‘door-de-mandgevoel’ af.”

Constant op je tenen lopen

Ook ondernemer Ruben Vermijs kent het gevoel. Vier jaar geleden richtte hij ITNEXT op, een bedrijf dat apps ontwikkelt. En de zaken gaan goed: tot nu toe heeft zijn bedrijf in Nederland de meeste nummer-1-hits in Apple’s App Store gehad. Maar waarom dat zo is, kan hij niet exact uitleggen. „Mensen vragen vaak: ‘waarom worden jullie apps zo vaak gedownload?’ Natuurlijk heb ik daar wel ideeën over, maar om nou te zeggen dat het een harde wetenschap is: nee.”

Omdat de markt zich snel ontwikkelt zullen die ideeën op een dag achterhaald zijn, weet Vermijs. Dus loopt hij constant op z’n tenen. „Ik ben me er sterk van bewust dat anderen me zullen inhalen. Voorheen besteedde ik een half uur per dag aan het checken van de prestaties van mijn concurrenten, puur om mezelf te kalmeren. Onnodig stressvol. Nu probeer ik mezelf wat af te schermen – ik hoef niet alles te weten.”

Accepteren dat je niet alles kunt weten, is volgens Young een belangrijke stap in de juiste richting. Vergelijk het met een vacature: om geschikt te zijn voor een baan hoef je niet aan elk genoemd criterium te voldoen. Voor jezelf beginnen kan dan ook louterend werken als je last hebt van bedriegergevoelens, denkt Young. „Als ondernemer word je soms gedwongen een beetje te bluffen – fake it till you make it. Het verschil tussen mensen met dit mantra en mensen met bedriegerssyndroom is dat de eerste groep zich er niet voor schaamt – ze zien dit zelfs als een vaardigheid om trots op te zijn.”

Don’t be a pussy

Veldhuijzen van Zanten kan nu beter omgaan met zijn onzekerheid, vertelt hij. „Ik ben me er nu van bewust dat het iets is waar ik doorheen moet. Nog steeds als ik begin aan een nieuw project kan ik me ontzettend stom voelen – net niet intelligent genoeg, net niet goed genoeg. Maar dat kan niet anders: innovatie is een pijnlijk en rommelig proces. Het enige wat je kunt doen is de chaos omarmen.”

Het is een belangrijk advies voor mensen met bedriegergevoelens: don’t be a pussy. Young: „Het heeft iets egoïstisch wanneer iemand zichzelf bewust klein houdt, terwijl hij grootse dingen kan bereiken. Mensen zeggen vaak: wie ben ik om dat te doen? Maar je kunt het ook omdraaien: wie ben jij om dat niet te doen? Uiteindelijk zijn mensen die bang zijn om door de mand te vallen vaak nog veel banger om exceptioneel te zijn.”