Draaikolk van religieus geweld

Niet alleen in Syrië, ook in Irak wordt de strijd tussen sunnieten en shi’ieten heviger. Op de achtergrond speelt een machtsstrijd tussen Saoedi-Arabië en Iran. En daar profiteert Al-Qaeda van.

Sunnitische extremistische strijders nemen positie in bij de Iraakse stad Falluja, gisteren. Foto EPA

Gemaskerde extremisten gelieerd aan Al-Qaeda hesen dit weekend de zwarte vlag in twee steden in het hart van Irak. In Libanon lieten extremisten donderdag de zoveelste autobom ontploffen in Beiroet.

Steeds meer landen in het Midden-Oosten worden meegesleurd in een draaikolk van geweld, met de Syrische burgeroorlog als middelpunt. Het is een strijd tussen shi’ieten en sunnieten, de twee grootste stromingen in de islam. Met op de achtergrond een machtsstrijd tussen het shi’itische Iran en het sunnitische Saoedi-Arabië, die hun invloed in het Midden-Oosten willen vergroten. En Al-Qaeda profiteert.

De hoofdrol wordt opgeëist door de sunnitische terreurgroep Islamitische Staat in Irak en de Levant (ISIS), de lokale tak van Al-Qaeda die zo’n 12.000 strijders in Irak en Syrië heeft. Zij en andere extremisten controleren delen van het noorden en oosten van Syrië, van waaruit ze operaties in andere landen voorbereiden. ISIS eiste ook de zelfmoordaanslag op in Beiroet, die was gericht tegen de shi’itische beweging Hezbollah. En in Irak nam ISIS dit weekend de Iraakse steden Falluja en Ramadi in, waarmee ze de uitgestrekte woestijn die grenst aan Syrië beheerst.

Het lukt de Iraakse president Nouri al-Maliki en zijn door shi’ieten gedomineerde regering nog niet het geweld van ISIS en andere sunnitische groepen te stoppen. De opstand laaide op in april, nadat de regering met grof geweld een einde had gemaakt aan protesten van de sunnitische minderheid, die zich achtergesteld voelt door de regering. Extremisten maakten dankbaar gebruik van de woede die volgde op het keiharde overheidsoptreden. ISIS stuurde tientallen zelfmoordterroristen per maand van Syrië naar Irak en ronselde gefrustreerde Iraakse jongeren om aanslagen te plegen op overheidsgebouwen en shi’itische bars en markten.

De groep toonde in juli al zijn kracht met een goed georganiseerde aanval op de Abu Ghraib-gevangenis in Bagdad, waarbij vijfhonderd gevangenen vrijkwamen. Vorig jaar vielen bijna 9.000 doden bij geweld in Irak, het hoogste aantal sinds het einde van de burgeroorlog in 2007.

De Amerikaanse regering maakt zich grote zorgen over de opmars van Al-Qaeda. Maar minister van Buitenlandse Zaken John Kerry maakte afgelopen weekend nog eens duidelijk dat de VS geen zin hebben opnieuw troepen naar het Midden-Oosten te sturen. Om het Iraakse leger te versterken, leveren de VS dit jaar wel F-16’s, 75 gronddoelraketten en 58 onbemande vliegtuigjes aan Irak. Maar wapenexperts betwijfelen of dit het verschil zal maken. De Amerikanen weten dat de strijd niet wordt gewonnen met wapens alleen. Ze dringen aan op verzoeningen met de sunnitische minderheid, die Maliki van zich heeft vervreemd door massale arrestaties van sunnitische jongeren.

Ook Libanon wordt meegezogen in de geweldsspiraal. Dit heeft te maken met de rol die de machtige shi’itische beweging Hezbollah speelt als steunpilaar van het Syrische regime. De afgelopen weken pleegden sunnitische extremisten twee grote aanslagen in Beiroet. In november was de Iraanse ambassade in Beiroet hun doelwit.

De rivaliteit tussen Iran en Saoedi-Arabië wakkert het geweld tussen sunnieten en shi’ieten in de regio aan. De opstanden, oorlogen en regimewisselingen van de laatste jaren hebben de angst en haat tussen de geloofsstromingen versterkt. Voor Iran en Saoedi-Arabië is de oorlog in Syrië van doorslaggevend belang. Blijft het land een bondgenoot van Iran en een doorvoerhaven voor wapens aan Hezbollah? Of moet het regime-Assad plaatsmaken voor een sunnitisch bewind dat Saoedi-Arabië gunstig gezind is? Beide landen hebben hun wapenleveranties opgevoerd. Rijke shi’ieten en sunnieten in de regio sturen geld om strijders uit hun kamp te betalen. Sunnitische jihadisten uit de hele wereld, ook Nederland, strijden aan de zijde van de rebellen. Shi’ieten uit Libanon en Iran sluiten zich aan bij milities van Assad. Mede dankzij de buitenlandse steun domineert ISIS nu de opstand in Syrië, en boekt het ook succes in Irak.

Maar het tij lijkt te keren. In Syrië heeft de groep de lokale bevolking tegen zich opgezet door lijfstraffen, arrestaties en onthoofdingen. Vorige week begon een alliantie van andere sunnitische rebellen een offensief tegen ISIS. De hoop van gematigde krachten is dat de zwarte vlag wordt gestreken en zij weer de overhand krijgen.