De onjuiste spatie van 2014

Nee, ik kan hier niet nu al de onjuiste spatie van 2014 bekendmaken. Wel wil ik u oproepen om daar, samen met mij, naar uit te kijken. Voorwaarde: de voorbeelden moeten uit NRC Handelsblad of nrc.next komen. En bij voorkeur moet de ten onrechte geplaatste spatie de betekenis van een zin veranderen.

Een goede winnaar voor 2013 zou zijn geweest: „De vader van de ene presidentskandidaat werd dood gemarteld in de militaire school waar de vader van de andere kandidaat de baas was.”

Deze zin, mij toegezonden door een lezer, stond op 30 juli 2013 in NRC Handelsblad. Het artikel ging over de presidentsverkiezingen in Chili. Commentaar van de lezer: „Als je zo nodig iemand wilt martelen, doe het dan inderdaad maar als hij al dood is.” Taalkundig gezien is het de vraag of je een lijk kunt martelen. Immers, de essentie van martelen is pijn veroorzaken, maar iemand die dood is voelt geen pijn. Het gaat dan eerder om lijkschennis.

Opmerkelijk genoeg gaat het wel vaker fout met doodmartelen. Een zin uit nrc.next: „Waarbij het gekerm te horen was van een man die binnen dood werd gemarteld.”

Excuses voor deze gruwelijke voorbeelden, maar het gaat mij om de taalkundige kant. Een zin over een man die kermt terwijl hij dood is, zou mij afleiden. Je zou er zelfs van in de lach kunnen schieten. Ik zou mij ook afvragen of je het verschil kunt horen tussen iemand die wordt gemarteld of iemand die wordt doodgemarteld. Het lijkt mij dat je alleen na afloop kunt vaststellen dat iemand is doodgemarteld.

Gaat dit alleen mis in NRC Handelsblad en next? Nee, natuurlijk niet. Steeds meer samenstellingen worden los van elkaar geschreven. Waarschijnlijk gebeurt dat onder invloed van het Engels, waardoor dit wel de Engelse ziekte wordt genoemd. De onterechte spatie in doodmartelen kwam ik ook tegen in de Volkskrant, Trouw, in persberichten van het ANP en in allerlei regionale kranten. Zo kopte het Limburgs Dagblad op 27 januari 2012: „Libische gevangenen worden dood gemarteld”.

Om misverstanden te voorkomen: het is niet zo dat er nooit een spatie tussen dood en martelen kan staan. Als je schrijft: „Hij werd voor zijn dood gemarteld” is die spatie zelfs essentieel. Op zoek naar voorbeelden vond ik in NRC Handelsblad nog deze zin: „Zij werden voor hun dood gemarteld, verkracht en gewurgd.”

Ook deze formulering zou mij van mijn à propos brengen. Want zijn hier nu mensen gewurgd en daarna gedood, of zijn zij door wurging om het leven gebracht?

De winnaar van de verkiezing van „De onjuiste spatie van 2013”, uitgeschreven door de website Signalering Onjuist Spatiegebruik, is de kop: „Haagse rechters laten Máxima portretten verwijderen”. Zelf vond ik „Geen homo haat meer” uiteindelijk het mooist, maar deze kop boven een petitie werd te laat ingezonden.

Signaleringen van onjuist spatiegebruik in NRC Handelsblad of nrc.next graag naar post@ewoudsanders.nl. De uitslag wordt, bij leven en welzijn, in december 2014 bekendgemaakt.

Taalhistoricus Ewoud Sanders schrijft wekelijks op deze plek over taal.