Na al die akkoorden telt nu de praktijk

21 december 2013 – Het was de spannendste anticlimax van de week. Senator Adri Duivesteijn heeft inmiddels op zijn weblog uitgelegd waarom het Bouwakkoord, dat hij in de Eerste Kamer aan een meerderheid hielp, een gemiste kans is. Maar hij wilde geen – voor de coalitie explosieve – steun geven aan een oppositie die zijn woonidealen

21 december 2013 - Het was de spannendste anticlimax van de week. Senator Adri Duivesteijn heeft inmiddels op zijn weblog uitgelegd waarom het Bouwakkoord, dat hij in de Eerste Kamer aan een meerderheid hielp, een gemiste kans is. Maar hij wilde geen – voor de coalitie explosieve - steun geven aan een oppositie die zijn woonidealen niet deelt. Daarom leek  hij blij met zoiets miniems als de ‘vervroeging van een evaluatie’ van de omstreden verhuurderheffing.

De senator-op-de-wip meed grote woorden, maar de gang van zaken was  een voorbeeld van hoe het in meer grote kwesties kan gaan. Dit is hoe Nederland anno 2013 wordt geregeerd: door serieuze mensen die hun voorkeuren en idealen langs de rand van de politieke afgrond een beetje dichterbij brengen.

Minister Blok en zijn collega’s in de ministerraad haalden opgelucht adem. Het woonakkoord dat dinsdagavond werd bekrachtigd is een van de rollators waarmee het kabinet-Rutte II dit jaar overeind is gebleven. En meer dan dat. In een politiek labiel klimaat en een taaie economische crisis wist het kabinet via een reeks akkoorden een begin te maken met lang uitgestelde hervormingen. Tegelijk peuterden zij miljardjes  af van de groei van de overheidsuitgaven.

Op die akkoorden met favoriete oppositiepartijen en maatschappelijke organisaties is van alles aan te merken.  In het sociaal -, energie-, herfst-, pensioen-, woon- en zorgakkoord rekent men zich te snel rijk, hoopt op allerlei gedragsreacties terwijl mensen noch maatschappij modelmatig zijn te sturen. Zullen ‘scheefhuurders’ met een relatief goed inkomen plaats maken voor mensen die een sociale huurwoning nodig hebben. Gaan gemeentes inderdaad efficiënter én beter zorg regisseren?

Er ontstaan grote onzekerheden voor mensen die afhankelijk zijn van de collectieve arrangementen die op de schop gaan. Blijven sociale huurwoningen betaalbaar? Wordt die verhuurderheffing geen bureaucratische nachtmerrie? Gaan Wajongers opeens ‘gewoon’ aan het werk? Bouwt een volgende generatie niet te weinig pensioen op domweg omdat het kabinet-Rutte II in 2013 veel geld nodig had?

Niemand kan het zeggen. Juist daarom vragen deze akkoorden nu om nieuwe inspanningen. Om menselijk en democratisch draagvlak te houden, en in veel gevallen te winnen. Ingrijpende, nare maatregelen worden niet zomaar aanvaard in een maatschappij waarin iedereen jaren is aangepraat dat lenen modern en verstandig is. Het kabinet houdt vast aan de zelf bepleite Brusselse 3 procent-tekort-regel, maar daar zit rek in. Wie overtuigt wie?

Mark Rutte wijst er voortdurend op: het blijft zoeken naar meerderheden, er moet nog een heleboel gebeuren. Hij bedoelt: nog meer ‘hervormende’ bezuinigingen. Hij zou daarbij meer aandacht mogen vragen en geven aan de democratische rechtsstaat. Die is er voor iedereen, juist in deze onzekere omstandigheden. Politiek mag geen Haags gevecht blijven. Bij al deze ingrepen is het nodig extra te letten op de praktijk van al die maatregelen en de bescherming van de rechten van individuen.

De meeste bewindslieden tonen zich open en luisterend bij het vinden van steun voor hun beleid. Mensen als staatssecretaris Van Rijn en de ministers Schippers, Asscher, Blok en de minister-president zelf wekken de indruk het normaal te vinden dat zij niet dicteren hoe de grote kwesties worden aangepakt. Zij spuien wel ideeën, maar reageren betrekkelijk flexibel op wensen van meedenkende oppositiepartijen en organisaties die zij graag meenemen op hun hervormingstocht.

Dat is geen politieke armoede maar een nadeel dat omslaat in een voordeel. De gestolde verhoudingen van vroeger - hier is het regeerakkoord en nu voorstemmen in het parlement - worden doorbroken. Dat gebeurt in een soort semi-openbaarheid die winst oplevert vergeleken bij het geheime formatieritueel van vroeger. De kabinetsformatie is nu permanent en op onderdelen beter te volgen.

Kabinet, parlement, adviseurs, belangenbehartigers, lokale bestuurders in een decentralisatiegolf – allemaal praten zij zich suf over centen en bevoegdheden. Maar of de maatregelen ook effectief zullen zijn en redelijk uitpakken moet blijken. Daarom hoort versterkte aandacht voor de realiteit van al die ingrepen bij bestuur en parlementaire controle.

Wat dat betreft waren de kleine concessies die Duijvestein lospeuterde een voorbeeld van wat op al deze hervormingsgebieden nodig is. Als een plan niet werkt of sommigen onevenredig benadeelt, dan is rappe correctie geboden.

De rechter zal het druk krijgen. Die mag geen buitendienst van de politieke meerderheid worden. Alleen met een sterke, breed gedragen rechtsstaat redt onze democratie het. Macht zonder tegenwicht sloopt het vertrouwen.

In dat verband is het wetsontwerp dat het kabinet wil ontslaan van de verplichting te reageren op rapporten van adviesraden een stap in de verkeerde richting. Als je de beste resultaten wilt van voorgenomen en lopend beleid en je kunt deskundig advies krijgen, dan moet je het niet willen afdoen zonder discussie.

Het dit jaar ontdekte gebrek aan een ‘eigen’ meerderheid in de Eerste Kamer is geen geval van pech. Het is deel van de post-verzuilde werkelijkheid waarin kiezers het huidige democratische systeem en de oude middenpartijen geen onvoorwaardelijke steun meer geven. Juist nu kan de Eerste Kamer waken voor opportunistische wetgeving, ook al is de Tweede Kamer politiek de baas.

Grote projecten, kleine stapjes. Een drukke regio in Europa.

mail: opklaringen@nrc.nl; tw @marcchavannes