Hoe ontstond taal?

Taal

Taal moet ooit eenvoudig begonnen zijn. Maar wat schoot de mens op met een simpele grammatica en pak ’m beet vijftig woorden?

tekst Hendrik Spiering

Ook gebarentaal is een complexe taal. Foto’s Corpus

Taal is verschrikkelijk handig. Dat denken wij mensen. Wij praten altijd, wij zijn eraan gewend. Alle mensen op aarde gebruiken rijke taal, met vrijwel onbegrensde uitdrukkingsmogelijkheden dankzij een flexibele grammatica en een onbeperkte woordenschat. Dat is toch handig?

Maar zo kan taal nooit begonnen zijn.

Taal moet eenvoudig zijn ontstaan, iets met simpele grammatica en – zeg – vijftig woorden. Maar wat is het nut van zo’n simpele taal? Wilde dieren gebruiken onderling allerlei signalen, maar nooit met grammatica en vrijwel nooit geven ze elkaar signalen over dingen die er niet zijn. Waarom zouden onze voorouders ooit zijn overgeschakeld op een simpel taaltje dat amper meer biedt, maar wel veel rekenruimte in ons brein vergt?

Onder veel begeleiding van mensen is een handjevol bonobo’s en chimpansees erin geslaagd een gebarentaal of een taal met aanwijssystemen aan te leren. En daar kwamen ze best ver in. De meest taalvaardige, de bonobo Kanzi, beschikt over een aanwijsbord met uiteindelijk 348 symbolen en hij lijkt ook een zeer eenvoudige grammatica toe te passen. Maar Kanzi spreekt op die manier alleen met mensen. Zelfs met soortgenoten die ook beschikken over ‘mensentaal’ gebruikt hij niet zijn aangeleerde taal. Zo handig vinden de bonobo’s mensentaal dus niet. Ze hebben het niet nodig.

Bij mensen is zo’n simpele taal nooit gevonden. Als onder mensen een nieuwe taal ontstaat, zoals in de jaren tachtig de beroemde, aanvankelijk illegale eigen gebarentaal in een Nicaraguaans doveninstituut, dan ontwikkelt die zich heel snel van een onbeholpen begin tot een volledige rijke taal. Ons brein is te sterk voor zwakke taal.

En dan: wannéér waren onze voorouders toe aan eenvoudige taal? De oudste onbetwiste bewijzen voor taalgebruik zijn spijkerschrifttabletten en Egyptische hiëroglyfen, amper 5.000 jaar oud. Maar veel geleerden denken dat met de explosie van kunst en nieuwe gebruiksvoorwerpen in het laat-Paleoliticum, vanaf circa 45.000 jaar geleden, de mensen wel moesten beschikken over een taal. Want zijn die rotsschilderingen niet ook symbolische uitingen? Maar op dat moment liepen er al 155.000 jaar moderne mensen op aarde, Homo sapiens. Spraken die daarvoor niet? Hadden ze geen behoefte aan kunst?

Veel moeite is ook gedaan om te bewijzen dat de Neanderthalers konden spreken, want ook zij hadden een tongbotje! Ja, misschien. Anderhalf miljoen jaar geleden zou Homo erectus nog niet hebben gesproken, want uit zenuwbanen in zijn ruggemerg zou zijn af te leiden dat hij nog niet de juiste controle over zijn ademhaling had. Maar ja, misschien gebruikte hij wel gebarentaal. Zo veel wordt onze taal nu nog altijd ondersteund door non-verbale gebaren, dat het heel goed zou kunnen dat we eerst ooit gebarentaal gebruikten. Of misschien ook wel niet.