Geen ruzie over de koekoeksklok

In samengestelde gezinnen loopt de verdeling van de erfenis dikwijls uit op een drama. Wie tijdig een testament opstelt, kan veel ellende voorkomen.

Het leek allemaal zo goed te gaan: een ondernemer bouwt samen met zijn vrouw een bedrijf op. De zaken gaan fantastisch. Binnen een paar jaar hebben ze vier vestigingen in het hele land. Man en vrouw werken bijna zeven dagen per week, zien elkaar dus weinig en dat gaat ten koste van het huwelijk: de man wordt verliefd op een andere vrouw en vraagt scheiding aan. Zijn twee jonge kinderen blijven bij hun moeder wonen, die het in haar eentje met heel wat minder inkomen moet doen dan tijdens haar huwelijk.

Als de zakenman hertrouwt met zijn nieuwe liefde maakt hij geen testament. Dat komt later wel, denkt hij, ik ben immers een gezonde vent. Een paar jaar later overlijdt hij aan een hartstilstand. Zijn tweede vrouw erft alles.

Die regelt haar zaken slimmer. Zij maakt wél een testament en laat alles, dus ook het bezit van haar man, na aan de twee kinderen die ze heeft uit een eerdere relatie. Die groeien in weelde op, de twee kinderen uit het eerste huwelijk van de man krijgen niets.

Dergelijke gevallen komt familietherapeut Else-Marie van den Eerenbeemt regelmatig tegen in haar praktijk, samengestelde gezinnen waarin de erfenis uitloopt op een drama. „De kinderen uit het eerste huwelijk van de man kunnen alleen nog hun kindsdeel opeisen bij hun stiefmoeder. Weigert ze dat, dan moeten ze naar de rechter.”

Het allerbelangrijkste advies aan mensen met een samengesteld gezin luidt dan ook: ‘Stel een testament op’, zegt Nora van Oostrom van de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie. „Daar kun je bijna alles in regelen wat je wilt.”

Je moet aan verschillende dingen denken als je je nalatenschap zo eerlijk mogelijk wilt verdelen tussen je nieuwe partner, kinderen uit een eerdere relatie en eventuele kinderen uit ‘de tweede leg’.

Van Oostrom: „Ben je niet getrouwd met je nieuwe partner en heb je geen testament, dan gaat alles naar je eigen kinderen. Ben je wel getrouwd, maar heb je geen testament, dan gaat alles naar de nieuwe partner. Je kinderen krijgen weliswaar hun kindsdeel, maar moeten daarop wachten tot de langstlevende is overleden. Is de vader toevallig getrouwd met een partner die net zo oud is als zijn kinderen, dan grijpen die in de praktijk dus vaak naast de erfenis. En als de stiefmoeder ook nog eens hertrouwt en een testament maakt, dan kan de situatie helemaal lastig worden voor kinderen uit haar eerste huwelijk: de stiefmoeder kan dan alles nalaten aan haar nieuwe man en de kinderen moeten maar zien hoe ze hun kindsdeel nog krijgen. Dat kan alleen via een civiele procedure. Tenzij hun vader een testament had waarin staat wat zijn kinderen krijgen. Daar kan de stiefmoeder niet omheen, want ze kan geen testament maken dat tegen de geest van het eerdere testament van haar overleden man in gaat.”

Aasgieren

Ouders laten een testament nogal eens achterwege, omdat ze denken dat alles koek en ei is tussen kinderen en stiefouder. Meestal wishful thinking. Het samengestelde gezin wordt vaak geromantiseerd, vindt Van Oostrom. „Bij leven proberen stiefkinderen en -ouder elkaar nog wel te gedogen, maar valt de gemeenschappelijke component weg, bijvoorbeeld de vader/nieuwe partner, dan kunnen de verhoudingen radicaal omslaan.”

Else-Marie van den Eerenbeemt bevestigt dat. „Door het verdriet liggen alle zenuwen aan de oppervlakte”, schrijft ze in Wie krijgt de gouden armband van moeder? Iedere familie heeft een erfenisverhaal, haar boek over erfenissen. „Kinderen uit een eerste huwelijk voelen zich vaak onrechtvaardig behandeld. Ze zijn gekwetst door de scheiding van hun ouders, hekelen de stiefouder, omdat die naar hun idee veel te snel de plaats van hun echte vader of moeder heeft ingenomen, of voelen aankomen dat de stiefouder na het overlijden van hun echte ouder alles zal ‘inpikken’.”

De stiefouder op zijn of haar beurt ziet de kinderen uit het eerste huwelijk als aasgieren, die uit zijn op geld en familiestukken. Maar het is niet zo gek dat die eerste kinderen die familiestukken willen hebben: zij willen iets hebben uit de tijd dat alles nog goed was in het eerste gezin.

Van den Eerenbeemt: „Die objecten zijn op zich niet zo belangrijk, maar hun symboolwaarde wel. Ze blijven zoeken naar herstel van dat oude gezin. En daarmee staan ze in hun recht, vind ik. Maar die tegengestelde belangen kunnen wel tot hoogspanning leiden in samengestelde gezinnen. Een testament kan die vaak in goede banen leiden.”

Maar soms is er echt geen redden meer aan. Zoals de vader van twee dochters die met zijn tweede vrouw in Spanje gaat wonen. Zijn nieuwe vrouw vindt het niet goed dat hij contact onderhoudt met zijn kinderen. Als de man bij een ongeval overlijdt, horen de kinderen dat bij toeval enkele maanden later. De tweede vrouw van vader heeft dan alles al verkocht en is met onbekende bestemming vertrokken. De kinderen weten zelfs niet waar vader is begraven.

Van den Eerenbeemt: „Een testament had hier mogelijk iets kunnen uitrichten. Waarschijnlijk hadden de kinderen dan op z’n minst via de notaris bericht gehad van het overlijden van vader.”

Van den Eerenbeemt adviseert haar cliënten altijd om kinderen uit een eerste huwelijk rechtvaardig te behandelen. Ze noemt het voorbeeld van een man die met zijn eerste vrouw een chalet in Zwitserland had. Toen zij uit elkaar gingen, werd het chalet op naam van de kinderen gezet. Met zijn nieuwe vrouw kocht hij een ander huis. „Zo behouden de kinderen de herinneringen uit hun jeugd én voelen ze zich rechtvaardig behandeld. En die man kon met een gerust geweten verder met zijn nieuwe vrouw en kind.”

Zelfs als de relatie tussen ouder en kind niet goed is, kun je kinderen uit je eerste huwelijk goed behandelen in je testament, volgens Van den Eerenbeemt. Soms op onorthodoxe wijze. Zoals de man met een dochter uit zijn eerste huwelijk, met wie hij geen contact meer had. Toen hij zijn einde voelde naderen, heeft hij geld vastgezet bij een gerenommeerde juwelier die de dochter vijf jaar lang elk jaar met Kerst een sieraad liet bezorgen.

Emoties

Emoties spelen een enorme rol bij overlijden, zeker als een erfenis moet worden geregeld in een samengesteld gezin, aldus Van Oostrom. „Wees dus open en eerlijk tegenover de notaris als je je testament laat opmaken. Draai niet om gevoeligheden heen. En stel een goede executeur aan voor de afhandeling van de nalatenschap. Bij voorkeur iemand die de familie kent, zelf geen familie is en die zelf niet erft.”

Klassiek is het voorbeeld van het oudste kind dat is aangesteld als uitvoerder van het testament en ‘toevallig’ zowel de antieke klok, als het dure servies en de muntenverzameling erft.

En nog iets wat je nooit moet doen, aldus Van Oostrom en Van den Eerenbeemt: een sticker met de naam van een van je kinderen onder een erfstuk plakken en denken dat je het daarmee goed geregeld hebt. Want de eerste die het sterfhuis betreedt, kan alle stickers verwisselen.

Van Oostrom: „Wil je de staartklok nalaten aan je zoon en je sieraden aan je kleindochter? Geen stickers, geen handgeschreven papiertje. Die kunnen ‘zomaar’ verdwijnen. Alleen je testament ligt veilig in de kluis van de notaris.”