Zijn of niet zijn, maar dan op z’n Noors

Moord, doodslag, generatiekwesties, oversekste auteurs en veel landschap: alle ingrediënten voor een Scandi-thriller zijn er. Maar Linn Ullmann weet uit de dood van een jong meisje veel meer te halen.

Linn Ullmann FOTO EPA

Een kleine plaats aan de Noorse kust: iedereen kent iedereen. Hoe kan een vermist meisje, Mille, dan twee jaar lang onontdekt blijven? Totdat drie jongens bij het opgraven van een schat haar dode, verminkte lichaam ontdekken?

Dit is het ene verhaallijn in de roman Dierbaar (Det Dyrebare, 2011) van Linn Ullmann. Vervolgens is er een tweede verhaallijn: een vrouw, Jenny Brodal, viert haar 75ste verjaardag. Tegen haar zin in zet haar dochter Iris een groots feest op touw. Het verdwenen meisje is het kindermeisje van Iris en haar man, Jon. Deze Jon was ooit een beroemd schrijver, nu geheel uitgerangeerd. Zijn uitgever wacht op een nieuw deel in een beloftevolle reeks. Maar hij verdoet zijn tijd met erotische avontuurtjes.

De mysterieuze verdwijning van de negentienjarige Mille veroorzaakt een golf van verdachtmakingen, gissingen en verhalen. Schrijver Jon krijgt dagelijks een sms-je van de moeder van Mille. Zij ziet hem voor de dader aan. Ook Jons vrouw vermoedt amoureuze praktijken – tot wurgmoord toe – van haar man, de nietsnut en schrijver met zijn perverse fantasieën.

Hamlet

Dierbaar is het derde boek van Linn Ullmann dat in vertaling verschijnt, na haar debuutroman Voor je gaat slapen (1998) en Als ik bij je ben (2002). Ullmann, (Oslo, 1966) is filmactrice en de dochter van Ingmar Bergman en Liv Ullmann. Theater speelt, meer dan film, in haar boeken een beslissende rol. In Dierbaar wemelt het van de verwijzingen naar de Deense prins Hamlet die gekte veinsde om achter de werkelijkheid van zijn vermoorde vader te komen.

Aanvankelijk lijken de Hamlet-toespelingen wat speelse terzijdes. Gaandeweg blijken ze minutieus te passen in het razend knappe en spannende bouwwerk van de roman. Een cruciale rol is weggelegd voor de vriendin van de jarige Jenny. In de aanloop naar het bewuste feest hadden beide vrouwen te veel gedronken. Ze gingen autorijden en hebben vermoedelijk de fietsende Mille aangereden.

Als de vriendin aan het slot van de roman dement wordt, lijkt ze de ware toedracht te verraden, net zoals dat in Hamlet gebeurt. Maar moeten de anderen haar verwarde woorden geloven?

Met ongelooflijk vakmanschap componeert Ullmann deze roman, die veel meer is dan een thriller. Toegegeven, het whodunnit-gehalte is hoog, maar met ontroerende beschrijvingen roept Ullmann het kindermeisje Mille op, het doet bijna pijn om over haar levenslust en haar gruwelijke dood te lezen.

Is ze misschien levend begraven door de schrijver, die aan deze moord inspiratie kan ontlenen voor zijn vastgelopen meesterwerk? De schrijver als misdadiger ten gunste van zijn eigen oeuvre.

Alle personages in de roman zijn meesters in het verzwijgen en verdraaien van de werkelijkheid, net als Hamlet doet. Ze willen de werkelijkheid niet onder ogen zien. Dat de onthulling van het raadsel dichterbij ligt dan verwacht, komt als een genadeloze verrassing. Onschuldig ogende kinderen en hun al even onschuldige ouders zijn dat allesbehalve. Met terugwerkende kracht had de lezer het kunnen vermoeden, maar dankzij de subtiele dosering van de gegevens dringt dat vermoeden niet echt tot het bewustzijn door.

Verjaardagsfeest

Dierbaar is meer dan alleen een roman over een moord, een verdwijning en een verjaardagsfeest. Het is ook, in de Scandinavische literaire traditie, een roman over generaties. Moeder Jenny, moeder Siri en dochter Alma. Het is een indringende vondst van Ullmann door Mille als kindermeisje in het hart van alle relaties te plaatsen. Haar jonge lijf wakkert de erotische fantasie van de schrijver aan.

En diezelfde schoonheid wekt de afgunst van de 75-jarige Jenny, die het trouwens mateloos op een drinken zet op haar verjaardag. Daarnaast koestert moeder Siri ook zo haar jaloezie jegens Mille: ze is bang dat haar man het van dit meisje ‘te pakken’ krijgt. En tot slot hebben de kinderen ook nog iets met Mille te maken, alleen al omdat zij degene is aan wie ze worden uitbesteed.

Scène na scène laat Ullmann zien dat iedereen de dood van Mille op zijn of haar geweten kan hebben. Ondertussen, de hele roman door, ligt de verminkte Mille in haar koude graf in het bos, aan de voet van een boom. Terecht heet de roman, mooi vertaald door Lucy Pijttersen, Dierbaar . Dat is letterlijk gezien juist. De Duitse vertaling luidt Das Verschwiegene, het verzwegene. Daar zit ook iets in: het verzwijgen zowel in het dorp als in de familiekring heeft afschuwelijk dramatische gevolgen. Een rijke, prachtige roman.