In Rio komt de politie altijd te laat

De Braziliaanse stad werd veiliger, tot de terugkeer van massaberovingen. Rijke badgasten huiveren.

Strandwachten met stokken proberen dieven te pakken tijdens een massaberoving op Arpoador, een strand in Rio de Janeiro, grenzend aan Ipanema. Foto: Marcelo Carnaval / Agência O Globo

Mario Klebe Ferreira plantte juist een parasol in het zand toen hij achter zich hoorde schreeuwen. Hij keek om en zag hoe tientallen jongens over het volgepakte strand renden, zoveel spullen meegrijpend als ze konden. „Vrouwen gilden, mensen stoven uit elkaar”, zegt de verhuurder van stoelen en parasols. „Binnen no time was het complete chaos.”

Het was de tweede keer in twee weken dat Ferreira toeschouwer was van een arrastão, letterlijk: sleepnet. Een massaberoving op het beroemde strand van Ipanema, waar ook het Nederlands elftal verblijft tijdens het WK voetbal. In de jaren negentig werd de tactiek, waarbij groepen jongens al rovend over het strand trekken, vaak gebruikt. „Er komen veel rijken hier”, vervolgt Ferreira. „Voor arme jongens is er veel te halen.”

De terugkeer van de massaberoving symboliseert het einde van een periode van relatieve veiligheid in Rio de Janeiro. Sinds augustus stegen de berovingen in bussen met 92 procent, autodiefstallen met bijna een kwart. Een groeiend aantal Brazilianen en toeristen doet aangifte van berovingen.

Zoals op 18 december in de wijk Botafogo. Een jongen wordt op straat staande gehouden door twee jongens op een motor. Ze hebben een pistool en beroven hem van zijn tas en tablet. Hij beschrijft zijn ervaring op de website onde fui roubado (‘waar ik werd beroofd’). De website bevat geen officiële cijfers, maar geeft een beeld. In de afgelopen negentig dagen kwamen er 259 nieuwe meldingen bij.

Het zijn korte verhaaltjes, met een punt gemarkeerd op een kaart van de stad. Kleuren geven de aard van de beroving weer: diefstal, collectieve aanval, gewapend. „Ik schrik ervan dat ook in mijn wijk de criminaliteit toeneemt”, zegt Leo Palta (26), op straat in Botafogo. Hij werd – net als veel inwoners van Rio – meerdere keren beroofd. „Ik ga met minder vertrouwen de straat op. Na elf uur ’s avonds loop ik niet zomaar een blokje om.”

De terugkeer van de onveiligheid in Rio heeft grote impact. De stad zuchtte lang onder geweld en criminaliteit. Door zichtbare verbetering durfden steeds meer inwoners hun alertheid te laten vieren. Nu keren oude reflexen terug. Zo vergrendelt Palta zijn deur met een tweede slot. Portiers van flats zijn extra gespitst op wie er binnenkomt.

Pacificatie

Het komt de stad slecht uit. Met mooie promotievideo’s en een uitgebreid communicatieapparaat werkt het stadsbestuur van Rio hard aan het imago van de stad. In de zomer organiseert Brazilië het WK voetbal, twee jaar later de Zomerspelen.

Niet alleen de kleine criminaliteit neemt toe in Rio. Ook het aantal moorden – dat tussen 2008 en 2012 juist drastisch verminderde – steeg alleen al in augustus met 19 procent ten opzichte van het jaar daarvoor (van 95 naar 113 moorden in een maand).

De moorden gebeuren vooral in de beruchte favela’s, sloppenwijken die in Rio ook aan rijke buurten grenzen. Het stadsbestuur startte in 2008 een nieuwe aanpak: de ‘pacificatie’. De politie trok zwaarbewapend de wijken binnen en nam met veel machtsvertoon de controle over van drugsbendes. Een speciale pacificatiepolitie (UPP) moest de bewoners beschermen.

Ruim dertig favela’s zijn zo aangepakt, van de meer dan duizend sloppenwijken die Rio telt. Die wijken liggen allemaal in het rijke zuiden van de stad of schuren daar tegenaan. Daar vallen nu aantoonbaar minder doden.

Maar veel geweld verplaatst zich. Drugsdealers werden door de politie de rijke zone uitgejaagd, naar de randen van de stad. In die buitenwijken stijgt het aantal moorden. Volgens een recent onderzoek maakt de politie in nog geen vijfde van de favela’s de dienst uit. Criminelen blijven heersen.

Beeldvorming

Experts kunnen de aanzienlijke toename van criminaliteit en geweld slecht verklaren. Ignacio Cano, als socioloog verbonden aan het Laboratorium voor de Analyse van Geweld, wijst op falend politiebeleid. „In de jaren negentig kregen agenten een bonus als ze iemand vermoordden. Toen de diensten vanaf 2008 juist betaald kregen om dat niet doen, nam de criminaliteit af. Het werkte goed, maar het effect is uitgewerkt”, zegt hij.

Andere waarnemers zien een verschuivende houding ten opzichte van de pacificatiepolitie. In augustus bleek dat tien UPP agenten verantwoordelijk waren voor de marteling en de dood van een sloppenwijkbewoner. Doordat de UPP aan autoriteit heeft ingeboet, zouden kleine criminelen gemakkelijker durven toeslaan in andere delen van de stad.

Maar, benadrukt socioloog Cano, in vergelijking met de jaren negentig is de situatie nog altijd veel beter. Toen had Rio een van de hoogste moordcijfers ter wereld. „Dat is al lang niet meer zo”, zegt hij. „Het probleem is nu de toenemende kleine criminaliteit. Dat laat een diepe indruk achterop het veiligheidsgevoel van bewoners.”

Op het strand van Ipanema, waar de massaberovingen hun wederopstand beleven, windt strandverkoopster Helena Maria da Costa (77) zich op. „Als het kalf verdronken is”, foetert ze, wijzend op de tientallen agenten. „Het gaat ze alleen om de beeldvorming. In Rio komt de politie altijd te laat.”