Glas als ideaal medium om kwallen en koralen in te vangen

Foto Ben Deiman

In een klein aquarium in het Nationaal Glasmuseum in Leerdam zwemmen vier kwalletjes die in schoonheid alle kunst overtreffen op de tentoonstelling Een zee van glas. Hun soepele bewegingen, hun zachte doorzichtigheid, hun subtiele kleuraccenten. Met zijn vieren zweven ze kalm op en neer.

Het Glasmuseum laat die kwallen zien op een tentoonstelling over het werk van de Duitse wetenschapper en kunstenaar Ernst Haeckel (1834-1919). En kwallen kon Haeckel als de beste tekenen: prachtig gekleurd of simpel doorschijnend blauw in altijd elegante houdingen. Op de expositie wordt Haeckels werk geconfronteerd met dat van kunstenaars die zich door hem hebben laten inspireren, van glasblazer A.D. Copier en architect H.P Berlage tot modeontwerper Jan Taminiau.

Het is een wonder om te zien hoe een kwal van Haeckel een kroonluchter van Berlage wordt. Op een ontwerptekening althans; het is niet bekend of de lamp is uitgevoerd. Zulke informatie is met moeite te achterhalen op de expositie die weinig doet om de bezoeker in het verhaal te betrekken.

Kwallen, koralen, zeesterren, schelpen, Ernst Haeckel heeft veel bijgedragen aan de populariteit ervan in artistieke kringen. Zeker in de art nouveau van rond de eeuwwisseling was zijn invloed groot. Haeckel was professor in Jena en in en buiten Duitsland een van de belangrijkste verbreiders van Darwins evolutietheorie.

Zijn boek Kunstformen der Natur (1899-1904), met honderd magnifieke litho’s naar zijn schitterende tekeningen, was internationaal populair bij leergierige burgerij en kunstenaars. Tussen kunst en biologie zag Haeckel duidelijke verbanden en de natuur ging wat hem betreft boven de kunst. „De natuur brengt een grote hoeveelheid wonderbaarlijke vormen voort, die door hun schoonheid en veelzeggendheid alle door mensen gemaakte kunstvormen overtreffen”, schrijft hij in Kunstformen der Natur.

Het Glasmuseum laat de invloed van Haeckel zien op glas uit de omvangrijke eigen collectie en gaf ook een aantal eigentijdse kunstenaars opdracht iets te doen met diens werk. Jan Taminiau, de ontwerper van de inhuldigingsjurk van Máxima, bekeek een kwal van Haeckel en zag een dier in een wijde jurk. Met die gedachte ging hij in het atelier van het Glasmuseum aan de slag, geholpen door glasblazers. De mode-ontwerper maakte een installatie van een school zeedieren. Veel hebben een blauwe kern en daaromheen hangt als een jurk een wijd vlechtwerk van glas.

Op de expositie, die het hele museum bestrijkt, staan ook oude wetenschappelijke replica’s van anemonen, kreeften en andere zeedieren en ook daarbij zie je dat glas het ideale medium is om zeeleven in te vangen.

Van de moderne door Haeckel geïnspireerde kunstenaars slaagt Paula Arntzen er het beste in de soms magische onderzeese kleuren te vatten in lampen en vooral in haar kleine kleurige glassculpturen met verborgen patronen. Glaskunstenaar Bernard Heesen maakte een imposante krab van brokjes helder glas en van datzelfde materiaal laat Christie van der Haak een school zwart-gevlekte inktvissen overtuigend over een tafel zwemmen.