Accountant Jack van R. streng maar o zo soepel

Accountants van KPMG verbloemden fraude door cliënt bouwbedrijf Ballast. De boekhouder „heeft de belangen van Ballast Nedam goed in het oog gehouden”.

Tien jaar duurde het voordat bekend werd dat accountant KPMG wegkeek toen zijn klant, Ballast Nedam, fraude pleegde. Het bouwbedrijf heeft zich tussen 1996 en 2003 schuldig gemaakt aan omkoping in Saoedi-Arabië. Pas afgelopen jaar bleek dat KPMG daarbij betrokken was. Inmiddels hebben beide bedrijven geschikt met het OM, en onderzoekt KPMG of er vaker fraude gepleegd is. Een chronologie van een zaak die almaar groter bleek.

‘Buitenlandse agent’

Hoe kon het zolang duren voordat de corruptie aan het licht kwam? „Fraudesignalen moeten je natuurlijk wel bereiken”, zegt woordvoerder Marieke van der Molen van het Openbaar Ministerie. Het was de Belastingdienst die daarvoor zorgde. Eind 2009 wilde de Belastingdienst de administratie van Ballast Nedam over de jaren 1998-2001 inzien. Ruim een jaar later, in januari 2011, droeg het bouwbedrijf na eigen onderzoek die informatie zelf over aan het OM en deed aangifte van „betalingen aan buitenlandse agenten, waaronder onjuiste vastleggingen en niet transparante betalingen”. Dat betekent vermoedelijk dat Ballast Nedam zich schuldig heeft gemaakt aan omkoping om bouwprojecten in Saoedi-Arabië binnen te halen. In december 2012 schikte Ballast Nedam met het OM voor 17,5 miljoen euro, om strafzaken te voorkomen. Over zijn accountant KPMG werd nog nergens gerept.

Maar dat wil niet zeggen dat het OM die accountant nog niet in het vizier had. De verdenking was er meteen al, zegt Van der Molen. „Natuurlijk pakken we ook degene aan die de fraude mogelijk maakt.”

Schuldig aan witwassen

Het wordt pas eind november 2013 publiekelijk bekend dat het OM de betrokkenheid van KPMG onderzoekt. In de media verschijnen berichten over de betrokkenheid van KPMG. Op 2 december zegt bestuursvoorzitter Jurgen van Breukelen van KPMG in een eerste persbericht dat hij nog niet publiekelijk op de zaak kan reageren – eerst moet KPMG de vervolgstappen van het OM afwachten. Wel stelt hij dat er al stevige maatregelen genomen zijn „in die gevallen waar onze dienstverlening niet aan onze maatstaven voldeed”.

Witwassen en valsheid in geschrifte. Daaraan heeft KPMG zich schuldig gemaakt, maakt het op 30 december bekend. De accountantscontrole op betalingen van bouwbedrijf Ballast Nedam aan „buitenlandse agenten” werd tussen 2000 en 2003 „bewust niet of nauwelijks uitgevoerd”, volgens het OM. En er was onvoldoende aandacht gegeven aan de naleving van de zorgvuldigheid- en integriteitseisen. KPMG schikt voor 7 miljoen euro en meldt dat „het onderzoek tegen de drie (voormalige) accountants nog niet is afgerond”. KPMG meldt dezelfde dag tijdens een persconferentie dat twee van de drie direct betrokken accountants inmiddels met pensioen zijn. Met de derde partner is de managementovereenkomst beëindigd. Ook zullen „disciplinaire maatregelen” worden getroffen tegen medewerkers die „voortvarender en adequater hadden moeten handelen”. Over het trage verloop van de affaire zegt bestuursvoorzitter Van Breukelen dat het lastig te zeggen is „wie op welk moment waar vanaf wist”, maar dat híj met de zaak werd geconfronteerd bij zijn aantreden in oktober 2012.

Accountants op non-actief

Een dag later, Oudejaarsdag, publiceert KPMG in stilte een transparantierapport op de website. Onder het kopje ‘Reputational Issues’ worden vier zaken uit de voorbije jaren behandeld waarin KPMG faalde. Vestia. Imtech. SNS Reaal. En dan: Ballast Nedam. In 2011, staat er, was KPMG al met een eigen intern onderzoek begonnen. Dat was het moment waarop het bedrijf door het OM geïnformeerd werd over het OM-onderzoek naar de activiteiten van Ballast Nedam. In het voorjaar van 2013 meldde het OM aan KPMG dat het een onderzoek was begonnen naar de drie direct betrokken accountants. Daarop stelde KPMG de twee partners die nog actief waren onmiddellijk op non-actief – Jack van R. en een accountant van wie de naam niet bekend is. De derde, Renze H., was al sinds 2007 met pensioen.

Constructieve controleur

Bestuurder Jaap van Everdingen, wiens bestuursperiode deels samenviel met de periode waarin KPMG de fraude van Ballast Nedam mogelijk maakte, heeft zijn functie per 1 januari neergelegd. Van de anoniem gebleven accountant werd na enkele maanden schorsing definitief afscheid genomen. In het geval van Jack van R. hoefde dat niet: hij ging afgelopen september met pensioen. Hij was op dat moment voorzitter van de raad van commissarissen.

Uitspraken in 2010 van Ad Smits, voorzitter van de raad van commissarissen van Ballast Nedam, krijgen nu een hele andere lading. In de notulen van de aandeelhoudersvergadering van het bouwbedrijf in 2010 valt te lezen hoe na „zeven roerige jaren” afscheid wordt genomen van Jack van R. als externe accountant. Smits noemt hem „een strenge, maar daarom niet minder constructieve controleur die binnen zijn bevoegdheden altijd ook de belangen van Ballast Nedam goed in het oog heeft gehouden”.

Onderzoek gaat door

Tegen de drie accountants loopt nu een strafrechtelijk onderzoek, zegt OM-woordvoerder Van der Molen. Datzelfde geldt voor „enkele leidinggevenden van Ballast Nedam” – zij hebben persoonlijk voordeel gehaald uit de fraudezaak. Intern heeft KPMG disciplinaire maatregelen getroffen. Om hoeveel werknemers het daarbij gaat, wil woordvoerder Eric Bouwmeester niet zeggen.

Resteert de vraag of de drie accountants mogelijk vaker wegkeken als klanten van KPMG fraudeerden. Daar heeft het onderzoek zich nog niet naar uitgestrekt, zegt Bouwmeester. „De komende tijd doen we uitgebreid onderzoek naar ons werk voor vergelijkbare sectoren, zoals de bouw. En daar maken de klanten van deze voormalige partners onderdeel van uit.”

Het kan dus zijn dat de stilte voorlopig nog niet terugkeert.