Een stille jongen met plichtsbesef

Wie is de man die met zijn onthullingen over de afluisterpraktijken van de Amerikaanse geheime dienst het nieuws van 2013 domineerde?

Edward Snowden in december 2013 Foto Getty Images

Een 60-jarige grijze gedesillusioneerde man, die na jaren trouwe dienst de NSA de rug toekeert. Moe van het werk, moe van de steeds maar uitdijende afluisterpraktijken. Dat is wat de Amerikaanse journalist Glenn Greenwald verwacht als hij eind mei 2013 in Hongkong uit het vliegtuig stapt. Hij heeft een afspraak met de persoon die hem al een half jaar geheimzinnige mails stuurt. Tijdens de vlucht leest Greenwald de eerste concrete documenten, stuk voor stuk buitengewoon interessante staatsgeheimen van de Amerikaanse inlichtingendienst NSA.

Als hij de man eindelijk ziet, denkt hij dat het een vergissing is, zegt hij later tegen het Amerikaanse magazine Rolling Stone. „Dit kon onmogelijk de man zijn die toegang had tot de meest geheime stukken van de Verenigde Staten. Misschien was hij de zoon van de bron? Of de assistent?”

De bleke, dunne jongen neemt hem mee naar zijn bedompte hotelkamer – de gordijnen zijn dicht, de kamer ligt vol met dienbladen, etensresten en kleren. Bang voor iedereen die hem zou willen volgen, had hij niemand in zijn hotelkamer gelaten. Eenmaal binnen propt de jongen kussens voor de kieren van de toegangsdeur.

Urenlang spreken Greenwald en Edward Snowden die dag met elkaar. Snowden zou het later een kruisverhoor noemen. Al snel gelooft Greenwald dat deze knul de man is die hem de geheime documenten heeft gezonden, maar er blijven veel vragen over. Hoe zat het met zijn mooie vriendin op Hawaii, met wie hij al acht jaar samen is? Waarom zet hij zijn goede salaris en dito carrièreperspectieven op het spel? Greenwald tegen Rolling Stone: „Dat hield me het langst bezig, waarom hij deed wat hij deed, terwijl hij wist dat hij de rest van zijn leven in de gevangenis zou moeten zitten.”

Deze jongeman van toen 29 jaar oud, Edward Snowden, domineerde het nieuws van het afgelopen jaar. Hij is verantwoordelijk voor het grootste inlichtingenlek uit de recente geschiedenis. Dankzij zijn ontsnapping naar Hongkong leest de wereld sinds juni de meest geheime details over de afluisterpraktijken van de Amerikanen.

Edward Snowden groeide op in een ambtenarengezin. Vader Lonnie werkte bij de kustwacht, moeder Elizabeth leidde de administratieve dienst van de rechtbank in Baltimore. Ze woonden in Elizabeth City, een stadje aan de oostkust. Als Edward tien is, verhuist het gezin naar Maryland, niet ver van het hoofdkantoor van de NSA.

Edward is een stille jongen. Voormalige buren herinneren hem als „serieus” en „leergierig”, zeggen zij in eerdere portretten. Hij maakt de middelbare school niet eens af. Mogelijk komt het door een gespannen thuissituatie: in 2001, het jaar waarin Snowden zou moeten slagen voor de highschool, gaan zijn ouders uit elkaar. Daarna gaat hij op zichzelf wonen. Snowden is volgens zijn buren „erg stil”. Hij spendeert al zijn tijd op internet.

In 2006 gaat Snowden werken bij de CIA. De inlichtingendiensten zijn in die jaren – door het toenemend gebruik van internet – naarstig op zoek naar technische mensen. Snowden is kritisch over het werk van de dienst, maar vestigt zijn hoop op de dan net verkozen Barack Obama als president. Hij zou verandering kunnen brengen.

In 2009 gaat Snowden weg bij de CIA. Later gaat hij werken voor Dell, dat een contract heeft met de NSA om het interne IT-netwerk te beheren. Hij werkt een tijdje in Japan en gaat in 2012 op Hawaii werken. De inlichtingendienst huurt steeds meer externe medewerkers in. Het zijn de jaren van de enorme datadrift en de ongekende budgetten. Via Dell krijgt Snowden zicht op omvangrijke NSA-programma’s.

In april 2012 begint Snowden, die inmiddels 200.000 dollar per jaar verdient, met het verzamelen van geheime documenten. Hij is zo verontrust over de werkwijze van de NSA dat hij op zijn bureau een kopie van de Amerikaanse grondwet heeft liggen, vertelt een oud-collega later. Hij citeert eruit als hij het niet eens is met NSA-operaties.

Eind 2012 stapt hij over naar Booz Allen, dat ook voor de NSA werkt. Zijn salaris stijgt naar een miljoen dollar en zijn ‘veiligheidsniveau’ stijgt mee – hij krijgt nóg meer toegang tot geheime documenten. Zorgvuldig blijft hij die downloaden en in computerprogramma’s opslaan. Hij kiest die stukken waarvan hij weet dat ze een groot maatschappelijk belang hebben.

Snowden heeft regelmatig last van epileptische aanvallen. Om zich daarvoor te laten behandelen, moet hij het land uit, zegt hij in mei dit jaar tegen zijn baas bij de NSA. In werkelijkheid reist hij af naar Hongkong en laat zijn omgeving en vriendin nietsvermoedend achter.

In Rolling Stone zegt Greenwald dat hij na de urenlange gesprekken wist wat Snowden had gedreven. Hij beschouwde het werk van de NSA als een „ernstige bedreiging voor de democratie” – en voelde het als zijn plicht iets te doen.

In juni vluchtte Snowden naar Moskou waar hij een verblijfsvergunning kreeg. Tegen hem loopt een opsporingsbevel. Hij verwacht nooit meer thuis te komen.