Verhalen bij een gewild verzamelobject

Mark Zegeling beschrijft de geschiedenis van de huisjes die reizigers in de businessclass van KLM als presentje krijgen.

In de businessclass van KLM is het een ritueel: passagiers die kort voor de landing een papiertje tevoorschijn halen. Daarop houden ze hun verzameling KLM-huisjes bij: welke ontbreken? De Delfts blauwe miniatuurtjes – waarvan 94 exemplaren zijn uitgebracht – werden begin jaren 50 in de toenmalige Royal Class geïntroduceerd. Als de stewardess met haar dienblad vol huisjes langskomt – iedere passagier mag er één uitzoeken – is het dringen geblazen.

In zijn onlangs verschenen boek Sterke verhalen voor bij de borrel beschrijft tv-maker Mark Zegeling de geschiedenis van de huisjes, die bijna allemaal gemodelleerd zijn naar bestaande panden. De titel verwijst niet alleen naar de inhoud van de miniatuurtjes (jenever van Bols) maar ook naar de verhalen over de panden: bijna te mooi om waar te zijn.

Prachtig is het verhaal achter huisje nummer 2, een replica van Spuistraat 294 in Amsterdam, waar restaurant D’Vijff Vlieghen is gehuisvest. Voormalig eigenaar Nicolaas Kroese wond de internationale jetset om zijn vinger. Gekleed in een smoking met rode cape haalde hij per Rolls-Royce sterren als Clark Gable en Elvis Presley op van Schiphol. Over huisje 47, het onderduikadres van Anne Frank aan de Prinsengracht, is veel geschreven. Toch kwam Zegeling met een nieuwtje op de proppen. In het Gemeentearchief van Amsterdam ontdekte hij dat Anne vlak voor haar onderduik, in 1942, aangifte deed van fietsendiefstal. „Als daad van verzet”, vermoedt hij. „Joden mochten niet meer fietsen.”

De huisjes vertegenwoordigen samen 500 jaar Nederlandse geschiedenis en architectuur. Zegeling doet zijn boek dan ook tekort als hij van „borrellectuur” spreekt. Misschien wil hij ermee aangeven dat de huisjes als statussymbool worden beschouwd? Verzamelaars pronken ermee, maar verdiepen zich niet uitvoerig in de oorsprong.

Interessant zijn de ontboezemingen over het Koninklijk Huis. Zo las Zegeling in een oude catalogus van Sotheby’s dat prinses Christina 210 miniatuurtjes voor 15.000 gulden liet veilen, kort na haar scheiding van Jorge Guillermo. En van een verzamelaar uit Bilthoven hoorde hij dat koning Willem-Alexander enthousiast reageerde toen die tijdens een vlucht in 2008 vernam dat er een replica van zijn ouderlijk huis bestaat. Zegeling: „De twee keuvelden tot de stewardess met haar tray langskwam. Toen vertelde de man dat ‘kasteeltje Drakensteyn’ cadeau werd gedaan aan gasten bij het huwelijk van Beatrix en Claus.”

Aanvankelijk wilde Zegeling een documentaire over de huisjes maken, maar hij kwam tijdens zijn research zoveel materiaal tegen, dat hij besloot in eigen beheer een boek uit te geven. Sterke verhalen voor bij de borrel „loopt als een trein”, zegt hij. Volgend jaar verschijnt een Engelse, Chinese en Japanse vertaling. Waarom werkte hij niet samen met KLM? „Ik wilde er geen commercieel project van maken”, zegt Zegeling, die ook de foto’s voor het boek maakte. „Ik wilde onafhankelijk onderzoek doen.” Dat hij 30.000 euro uit eigen zak moest betalen, had hij daar wel voor over.

Volgens Zegeling vond KLM het niet prettig dat hij de regie had. „Ze hebben pogingen gedaan mij te dwarsbomen. Zo werd jeneverproducent Bols, die eigenaar is van de huisjes, onder druk gezet om niet met mij samen te werken. Mijn boek mag niet worden verkocht in de personeelswinkel op Schiphol. En een publicatie in KLM-huisblad Flying Dutchman Magazine werd op het laatste moment teruggetrokken.” Volgens Zegeling is KLM niet blij met het hoofdstuk over huisje 71 (een bordeel met Thaise prostituees) en huisje 74 (ooit eigendom van een advocaat met slaven). „Maar wat verwacht KLM dan? Dat ik aan geschiedvervalsing doe?”

Een woordvoerder van KLM zegt dat de luchtvaartmaatschappij „heel veel verzoeken” krijgt. „We kunnen niet overal op ingaan.”

Sterke verhalen voor bij de borrel. Alle geheimen achter de gevels van de KLM-huisjes. 500 jaar Nederlandse geschiedenis en architectuur., Mark Zegeling. MarkMedia & Art, 432 blz. € 29.95

    • Danielle Pinedo