Het jaar van de foute grap...

In De Sociale Staat van Nederland, het tweejaarlijkse rapport van het Sociaal en Cultureel Planbureau, dat onderzoekt in hoeverre Nederlanders vertrouwen hebben in elkaar, wordt het „opvallend” genoemd hoe de houding ten opzichte van allochtonen is gewijzigd. In 2002 vond bijna de helft van de Nederlanders dat er te veel mensen met een buitenlandse achtergrond waren. Dat aantal slonk dit jaar tot minder dan eenderde. De uitkomst van dit rapport relativeert de felle discussies die dit najaar in Nederland woedden, in de kranten en de sociale media. Inzet: de ‘foute’ grap.

Het begon met het debat over hoe acceptabel de figuur van Zwarte Piet is, en dit keer werd het menens. Tegenstanders zien in de nadrukkelijk zwarte knecht een karikatuur en in Sinterklaas een slavenhouder. Ook de verdedigers van Zwarte Piet voelen zich in hun identiteit aangetast. Was tot voor kort Sint op zijn retour en de Kerstman in opmars, nu stelden velen toch prijs op het traditionele, oer-Nederlandse kinderfeest. Ze wilden maar zeggen: ze bedoelen niks kwaads met Zwarte Piet, laat staan iets racistisch. Om die mening kracht bij te zetten waren de foute grappen niet van de lucht.

Direct na 5 december luwde de strijd. Nu ontstond nieuwe heibel. Dit maal niet begeleid maar opgestookt door foute grappen van verschillende beroepsentertainers en culminerend in gedoe over een sneer ten koste van de nagedachtenis van Nelson Mandela.

In een gezonde strijd tegen de mantel der liefde kent Nederland een traditie van honende satire en op de man spelende verbale grapjasserij. Maar wat is een goede grap en wat een flauwe? En wanneer kan het mikpunt zich met recht verzetten?

Het ontbreken van kwade bedoelingen blijkt onvoldoende maatstaf nu het uitgangspunt dat je altijd mag zeggen wat je denkt, verschoof naar de eis dat iemand altijd moet slikken wat een ander zegt en ‘politiek correct’ als begrip gecorrumpeerd is.

Was 2013 het jaar van de foute grap, 2014 kon wel eens het jaar worden van 12 Years a Slave. Een film van Steve McQueen, binnenkort in de Nederlandse bioscopen, alom getipt voor een Oscar. De film vertelt het historische verhaal van een zwarte New Yorker: in 1841 gekidnapt, verkocht en twaalf jaar in slavernij gehouden in Louisiana.

Helder treft de film de basis van de foute grappen: mensen zetten andere mensen weg als anders. De sympathieke slavenhouder legt de slaaf die hij redde van een lynchpartij te slapen. Op een kleedje, als een hond. Daar bedoelt hij niks kwaads mee. Integendeel, hij bedoelt het goed. Maar voor de slaaf maakt dat geen verschil.