Mao mag weer

China

In het snel veranderende China is voorzitter Mao nog altijd een bindende factor – in elk geval in de staatspropaganda. Hij wordt anno nu opvallend vaak weer vereerd, maar zijn fouten zijn inmiddels ook bespreekbaar. „We hebben vastgesteld dat hij voor 70 procent gelijk had en voor 30 procent ongelijk.”

Tekst Oscar Garschagen, foto’s Cheng Wenjun

Vlak voor het torenhoge, glanzende beeld van Mao Zedong geeft de reisgids via een draagbare geluidsinstallatie op snerpende toon aanwijzingen: „Buig eerst drie keer en daarna lopen wij acht keer rond voorzitter Mao. Dan zijn jullie door hem gezegend.”

Binnen-Mongoolse boeren in leren jacks, militairen in parade-uniformen uit Chengdu, gepensioneerde ambtenaren uit Chongqing – ze schuifelen allemaal gehoorzaam, met het hoofd licht gebogen alsof ze in gebed zijn, rondom de stichter van de Volksrepubliek China. Het koperen beeld van Mao Zedong (1893-1976) in Shaoshan in Centraal-China straalt in de middagzon een warme gloed uit.

Even verderop werd hier, op 26 december 1893, in een inmiddels veelvuldig gerestaureerd boerenhuis, de laatste autocraat van China geboren. Bij het standbeeld, in het gerenoveerde museum en de lössgele schuren is het dit jaar drukker dan andere jaren. Mao’s 120ste ‘verjaardag’ is onder regie van de Communistische Partij van China aangegrepen voor een massale, op het eerste gezicht raadselachtige herdenking.

Raadselachtig, want de tegenstelling tussen hedendaags, superkapitalistisch China en het China van Mao’s permanente klassenstrijd, waarin huizenbezitters, landeigenaren, kapitalisten en revisionisten het onderspit dolven, is enorm. Mao, die op zijn doodsbed de ondergang van zijn land voorspelde, zou zijn land waar nu in iedere stad luxueuze kooppaleizen verrijzen, niet meer herkennen.

De massacampagnes, de politieke slogans, de agitprop, de vaalgroene en blauwe uniformen, het Mao-pak en de grauwheid van de armoede hebben in het hedendaagse China plaatsgemaakt voor BMW en Louis Vuitton. Alleen Mao is nog overal zichtbaar. Hij staat op het belangrijkste bankbiljet (van 100 yuan) en zijn foto boven de ingang van de Verboden Stad is iedere dag op nationale en internationale nieuwszenders te zien.

Bij zijn geboortehuis fotografeert een groepje jolige pas beëdigde officieren elkaar met de nieuwste Amerikaanse iPhones. Shaoshan, in feite een Mao-pretpark waar jaarlijks 2,5 miljard euro omgaat, is gerenoveerd met steun van Huawei, een van China’s grootste particuliere bedrijven. De ironie ontgaat de meeste bezoekers.

„Voor velen is bidden bij het standbeeld van voorzitter Mao om zijn zegen hetzelfde als het bidden om de zegen van God”, denkt de Shanghaise fotograaf en beeldend kunstenaar Cheng Wenjun. Hij kan het weten, want hij reist sinds 1997 door heel China om de nog bestaande standbeelden van Voorzitter Mao te fotograferen. „Er wordt, net als bij de goden in de tempels en de kerken, wierook aangestoken en gebeden voor gezondheid, rijkdom of een succesvol bedrijf”, aldus Cheng.

„Ik denk ook dat er onder ouderen een verlangen leeft naar de eenvoudiger tijden van weleer. Toen was iedereen, hoewel arm, toch gelijk. Nu leven wij in een maatschappij met hele grote verschillen tussen arm en rijk. Veel arme ouderen denken dat Mao dat nooit had laten gebeuren en door hem te vereren, protesteren zij op hun manier.”

Mao’s achterneef Mao Chunshan bestrijdt het idee dat zijn verre oom zijn land niet meer zou herkennen. „Beslist wel, mijn oom zou ook voor de opendeurpolitiek die later door Deng Xiaoping is ingevoerd hebben gestemd. Hij wilde ook dat iedereen rijk zou worden”, zegt de partijsecretaris van Shaoshan. Onzin natuurlijk, maar discussie heeft geen zin. Mao Chunshan is een gelovige, die net als iedereen hier, rijk is geworden op de golven van de Mao-verering.

Shaoshan is met jaarlijks 10 miljoen bezoekers de drukst bezochte bestemming ter wereld – na Disney World in de VS. Afgelopen donderdag worstelden 100.000 „rode toeristen” zich nog langs het beeld en door de nauwe gangen van zijn geboortehuis.

„De zaken gaan heel goed”, glundert nazaat Mao. De dorpelingen exploiteren hier enkele vijf sterrenhotels naast de tientallen restaurants waar de scherpe maaltijden waar Mao Zedong zo van hield worden geserveerd. Mao zelf is in de winkels verkrijgbaar in alle vormen en maten, zelfs van het onbetaalbare jade en het politiek zeer incorrecte olifantenivoor.

„Iedereen in China houdt van voorzitter Mao, zijn prestige groeit nog steeds. Dat merken wij ieder jaar aan de bezoekersaantallen”, zegt de partijsecretaris van Shaoshan, die met hulp van financiële en marketingexperts een miljardenonderneming leidt.

In de geest van Shaoshan worden daarom deze week overal Mao-evenementen georganiseerd. In iedere stad vinden concerten, gesponsorde symposia en tentoonstellingen plaats. Het Chinese postbedrijf, dat binnenkort naar de beurs gaat, scoort met de uitgifte van speciale postzegels. In de boekwinkels liggen stapels nieuwe, hagiografische biografieën, naast dvd’s met documentaires over zijn leven en cd's met ‘zijn’ geliefde muziek, waaronder het onvermijdelijke Het Oosten Gloort Rood. Maar de onthulling, begin deze week, van het Mao-beeldje van goud en juwelen ter waarde van 20 miljoen euro zegt meer over het China van nu dan de nieuwste docudramaserie over de bevrijding van het proletariaat op het platteland.

Hu Xijing, hoofdredacteur van de partijkrant Global Times, ziet geen contradictie. „Wij herdenken de Mao die China bevrijdde van de buitenlanders en weer onafhankelijk en machtig maakte. Natuurlijk heeft Mao ook enkele fouten gemaakt, maar dankzij hem bevindt China zich nu weer in het geopolitieke centrum met de VS en Rusland. Zijn fouten zijn ook officieel erkend met de vaststelling dat hij voor 70 procent gelijk en voor 30 procent ongelijk had.”

Met ‘enkele fouten’ doelt hij op de politieke hervormingscampagnes van de jaren vijftig tot eind jaren zeventig van de vorige eeuw, waarbij in totaal 80 miljoen mensen omkwamen, hetzij door honger, hetzij door allerlei vormen van onderdrukking en chaos. Die ‘enkele fouten’ van Mao beginnen langzamerhand bespreekbaar te worden.

Het rampzalige economische experiment dat de geschiedenis inging als de Grote Sprong Voorwaarts, en aan 40 miljoen boeren het leven kostte, is niet langer een verboden onderwerp. Nieuw is ook dat voormalige Rode Wachters in de staatsmedia hun excuses aanbieden voor hun gewelddadige wangedragingen tijdens de Culturele Revolutie.

„Chinezen, en vooral de apolitieke generaties die na 1980 zijn geboren, zien in Mao een nationalistische held. In die zin is Mao nog steeds een bindende kracht”, schreef deze week China’s rijkste vrouw Zhang Xing van onroerendgoedgigant Soho op haar blog.

Mao wordt ook als bindmiddel gebruikt in een snel veranderend China, vooral door de Chinese propaganda. Partijleider en president Xi Jinping is in zijn speeches een Mao-adept, die oude slogans en tactieken gebruikt om zijn land en de Communistische Partij van China bij elkaar te houden. Met de campagnes tegen corrupte kaders, zijn toespraken over de ‘Chinese droom’ en de inspanningen om China te versterken en te verjongen doet hij aan Mao denken. Om deze boodschap naar de massa’s te vertalen moeten 250.000 journalisten zich opnieuw verdiepen in het marxisme-leninisme.

Tegelijkertijd – China is niet voor niets het land van de talloze contradicties – geeft Mao-adept Xi Jinping ‘de markt’ vrij baan, krijgen particuliere bedrijven en individuen alle ruimte en schaft hij maoïstisch-stalinistische erfenissen af. Fotograaf Cheng Wenjung: „Ik weet na al mijn reizen nog steeds niet wat ik van Mao moet vinden. Een ding staat vast, hij is een van de reuzen in onze geschiedenis. Geschiedenis is geschiedenis. Hem met terugwerkende kracht afwijzen kan niet, want dan wijzen wij onze ouders, onze grootouders, onszelf en China af. Dat is onmogelijk.”

Meer foto’s van Mao-beelden staan op de website van fotograaf Cheng Wenjung, http://chengwenjun.tuchong.com

    • Cheng Wenjun
    • Oscar Garschagen