Jaartaal 2013

Wat waren de woorden die het aanzien van het jaar 2013 bepaalden? Taalhistoricus Ewoud Sanders maakte een selectie.

Akkoordinflatie

In oktober bedacht door Mieke van der Weij in de Tros Nieuwsshow, een van de radioprogramma’s die zij presenteert. Aanleiding: de zoveelste onderhandelingen over bijstelling van politieke akkoorden. D66 wilde morrelen aan het sociaal akkoord, vakbond CNV wilde er juist aan vasthouden, maar dat leek lastig te verenigen met het zojuist bijgestelde begrotingsakkoord. Van der Weij riep luisteraars op een woord te verzinnen voor de toenemende nietszeggendheid van Haagse akkoorden, maar verzon zelf spontaan het beste: akkoordinflatie.

Antistrijkstokbeleid

‘Van iedere euro die ik aan goede doelen geef, blijft vijftig cent aan de strijkstok hangen, dus ik geef niks meer.’ Dit argument, hoe onnauwkeurig en kortzichtig ook, hoor je steeds vaker. Reactie van goede doelen: het antistrijkstokbeleid, oftewel rondbazuinen dat iedere cent terechtkomt bij het doel waarvoor hij is ingezameld. Dan is het natuurlijk extra pijnlijk, zoals bij het wielerevenement Alpe d’HuZes (zes keer een Franse berg op fietsen om geld in te zamelen voor kankeronderzoek), als naderhand blijkt dat er wel degelijk veel geld verdwijnt in de zakken van sommige organisatoren. Zware imagoschade voor dit wielerevenement, maar ook koren op de molen van de cynici (‘Zie je wel!’). Overigens bestaat de uitdrukking ‘er blijft veel aan de strijkstok hangen’ al ruim 200 jaar, een van de vele aanwijzingen dat zelfverrijking ook in Nederland een lange traditie heeft.

Budgetbejaardenhuis

Er komen steeds meer 65-plussers. Vorig jaar waren het er 2,7 miljoen, in 2041 zullen het er – volgens het CBS – 4,7 miljoen zijn, een kwart van de bevolking. De meeste mensen zullen het fijn vinden om langer te leven, maar voor de beroepsbevolking is de ouderenzorg straks niet meer op te brengen. Daarom wordt er nu alvast – regeren is vooruitzien – op bezuinigd. In augustus stelde een aannemer voor om de Koepelgevangenis in Breda om te bouwen tot budgetbejaardenhuis. Tegen de helft van de gangbare prijs konden bejaarden daar een gedeelde kamer krijgen. Het camerasysteem in de gevangenis – alleen 65-plussers weten nog welke oorlogsmisdadigers daar hebben gezeten – kon worden gebruikt om toezicht te houden, aldus de aannemer, „maar ook voor contact met de familie”. Het bleek een grap.

Dreigingsfilter

Met name op Twitter is het heel gewoon geworden om te dreigen iemand in elkaar te slaan, te vermoorden of ergens een bom te laten ontploffen. Omdat het voor de politie onmogelijk is om al die bedreigingen te lezen, worden ze eerst door zogenoemde dreigingsfilters gehaald. Waarna een dreigingssorteerder kiest welke dreigtweets nader moeten worden geanalyseerd. Een van de programma’s die hiervoor worden gebruikt heet iColumbo, naar de slimme Amerikaanse tv-rechercheur uit de vorige eeuw, die altijd nog één extra vraag had (‘Just one more thing’).

e-ID

De saaiste neologismen zijn vaak het succesvolst, zeker als ze te maken hebben met overheidsmaatregelen. Als het aan de overheid ligt gaan we straks allemaal gebruikmaken van e-ID (ook wel als eID gespeld), een online identificatiesysteem waarmee je niet alleen je btw-aangifte kunt doen, maar ook producten bij webshops kunt bestellen. e-ID wordt gezien als de opvolger van DigiD.

Klokkenluidershuis

Misstanden binnen een organisatie onthullen door vertrouwelijke informatie in de openbaarheid te brengen: maatschappelijk wordt het gewaardeerd, maar klokkenluiders maken zich er zelden populair mee. Enkele Kamerleden van de PvdA, D66, GroenLinks, ChristenUnie en de Partij voor de Dieren willen klokkenluiders meer bescherming bieden door een ‘Huis voor Klokkenluiders’ op te richten. Hun wetsvoorstel leidde tot koppen als ‘Kamer steunt ‘klokkenluidershuis”’, ‘Klokkenluidershuis stuit op grondwettelijke bezwaren’ en ‘Klokkenluiders-huis dichterbij’.

Koningslied

Nee, koningslied is geen spiksplinternieuw woord. En zelfs relletjes rond koningsliederen zijn niet nieuw. Zo ontstond er al in 1887 ophef over de kwaliteit van de koningsliederen voor Willem III (men vond dat ze ‘Pennewips-poëzie’ bevatten). Maar we hebben hier zo lang geen koning gehad dat we het woord koningslied waren vergeten.

De discussie over de kwaliteit van de tekst, aan elkaar geplakt door maar liefst negen auteurs (waaronder beroemdheden als Kraantje Pappie), maakte duidelijk hoe hoog emoties in Nederland kunnen oplopen: hoofdcomponist John Ewbank werd via Twitter bijna gelyncht. Zeg nu: daar sta je dan en de meeste mensen horen muziek, want dit is de bekende beginregel van dit lied. Nog vele jaren zal die formulering geassocieerd worden met het koningslied, dat volgens een peiling van Maurice de Hond werd gewaardeerd met een 3,8.

Kopschopper

We hadden al branieschoppers, herrieschoppers en relschoppers, maar in 2013 zorgden de kopschoppers voor grote ophef. Iedereen kent de beelden nog: bij een mishandeling in Eindhoven werd een man enkele keren levensgevaarlijk tegen zijn hoofd geschopt. De verontwaardiging was enorm, de gevolgen voor de daders ook: zij werden bedreigd, achtervolgd door journalisten en uiteindelijk bestraft. Maar omdat hun gezichten volgens rechters niet zonder balkjes op tv hadden mogen worden vertoond, volgde strafvermindering – wat andermaal tot ophef leidde.

Kweekburger

Op 5 augustus werd in Londen de eerste hamburger van kweekvlees gepresenteerd aan de pers. De kweekburger of kweekvleesburger is door de Nederlandse hoogleraar Mark Post gekweekt uit spierstamcellen van runderen. Post kreeg daarbij ruim 250.000 euro subsidie van Sergey Brin, een van de oprichters van Google. De massaproductie van kweekvlees kan volgens Post helpen bij het oplossen van voedseltekorten. Ook de uitstoot van broeikasgassen kan door kweekvlees worden verlaagd. Jongeren van nu zullen later aan hun kinderen vertellen: ‘Ja hoor, ik weet nog hoe écht vlees smaakt. Geloof het of niet: dat werd van dode dieren gemaakt.’

Pedolokker

Juridisch is uitlokking van strafbare feiten een heikel punt, maar dat neemt niet weg dat dit middel steeds vaker wordt ingezet. In 2010 deed een politieagent zich in een zogenoemde homochatbox voor als een jongen van dertien, in de hoop een pedofiel te pakken die aanstuurde op seksueel contact – wat inderdaad lukte. Een paar recente koppen over deze kwestie: ‘Opstelten: pedolokker nuttig middel’, ‘Hof: inzet pedolokker nutteloos’ en ‘Inzet van pedolokker door politie leidt niet tot vervolging’.

De fictieve jongen in deze kwestie wordt ook wel de lokpuber genoemd.

Politierat

‘Wereldprimeur’, kopte de Volkskrant in september, ‘politieratten gaan helpen verdachten op te sporen’. Een mens heeft zo’n 650 reukgenen, een hond 1.093 en een rat 1.493. De rat kan dus extreem goed ruiken, wat handig kan zijn als je op zoek bent naar bijvoorbeeld bloedsporen, lijken, drugs, geld, explosieven of verdachten. In Cambodja worden ratten al op grote schaal ingezet om landmijnen te vinden. De eerste vijf politie- of snuffelratten gaan in 2014 aan de slag. Hun namen zijn bekend: Derrick, Jansen, en-Janssen, Magnum en Poirot.

Printpistool

Dit gaan we de komende jaren nog vaak zien in thrillers en crimi’s: terroristen of andere bad guys die hun moordwapens laten maken op een plaatselijke 3D-printer. Als ze slim zijn doen ze dat in onderdelen, anders lopen ze te veel in de kijker. De media zijn dol op dit soort berichten, wat de afgelopen maanden koppen opleverde als ‘Eerste 3D-print pistool dichtbij’, ‘Eerste metalen wapen uit printer’ en ‘Eerste schoten met 3D-pistool’.

Prozacmoord

Ook hier gaan we meer over lezen de komende jaren: moorden die zijn gepleegd onder invloed van antidepressiva. Het hoeft geen Prozac te zijn, maar dat is het meest bekende antidepressivum. De Radboud Universiteit stelde dit najaar vast dat er een relatie bestond tussen een moord in Friesland en het gebruik van paroxetine (Seroxat). In Australië vermoordde een depressieve man na 49 jaar huwelijk zijn vrouw kort nadat hij met sertraline (Zoloft) was begonnen. De rechter zag een verband en veroordeelde hem tot twee jaar; na aftrek van voorarrest kwam hij na negen weken vrij.

Snowden-effect

Niet alle klokkenluiders zijn geliefd, maar sommige worden als helden vereerd. Edward Snowden is wellicht de grootste klokkenluider van de laatste decennia, nóg groter dan Julian Assange van WikiLeaks. Dankzij Snowden, een voormalig medewerker van de CIA, weten we dat privacy inmiddels echt dood is. Als de telefoon van Angela Merkel kan worden afgeluisterd, en wellicht zelfs de oude Nokia die Mark Rutte tot voor kort gebruikte, dan zijn gewone burgers natuurlijk helemaal vogelvrij.

Allerlei bedrijven, ook Amerikaanse, besloten hun servers beter te gaan beveiligen tegen de NSA. Dit wordt wel het Snowden-effect genoemd. Andere toepassing van dit woord: ‘Een Duits bedrijf dat afluistervrije smartphones aanbiedt hoopt op het “Snowden-effect”, waarbij bedrijven uit angst voor surveillance door inlichtingendiensten voor extra beveiligde toestellen kiezen.’

Snowden wordt bewonderd om zijn moed, maar ook de Tweede Kamer kent leden die zowel kranig als oplettend zijn: de SP en de ChristenUnie vroegen onlangs aan het kabinet waarom er zoveel grote antennes op het dak van de Amerikaanse ambassade in Den Haag staan.

Socialbesitas

Tieners en twintigers sturen gemiddeld 68 zogenoemde WhatsApp-berichten per dag en ontvangen er 154. Sommige jongeren krijgen zelfs 600 berichten per dag. Deze cijfers zijn ontleend aan een boek dat Mayke Calis en Herm Kisjes dit najaar publiceerden: Socialbesitas. Sociale media: van vertier tot verslaving. Hierdoor piekte socialbesitas (‘overvloedig gebruik van sociale media’) even in de media. Al eerder lazen we over sociobesitas, infobesitas en amusebesitas.

Ook voor mensen die zich overeten aan voedsel is steeds meer aandacht, althans: op televisie. Door die televisieprogramma’s is obees (‘aan obesitas lijdend’) in korte tijd een gangbaar woord geworden. Lang rijmde obees op vlees, maar nu zeggen steeds meer mensen obies.

Staatsrollator

Ook Willem Drees zag al dat er grenzen waren aan de verzorgingsstaat, zei premier Mark Rutte dit najaar tijdens de Willem Drees-lezing. „De staatsrollator voor iedere 65-plusser en de gesubsidieerde volksdanscursussen en mannenpraatgroepen uit de jaren zeventig waren helemaal niet wat hem voor ogen stond.”

Zijn er ooit van staatswege rollators uitgedeeld aan 65-plussers? Nee, maar Rutte’s opmerking was dan ook badinerend bedoeld. Je zou de rollator net zo goed een voorbeeld kunnen noemen van succesvol Nederlands ondernemerschap. In 1986, twee jaar voor de dood van Drees, kwam de eerste versie van dit looprek met wielen op de markt. Sindsdien is het met zoveel succes geëxporteerd dat het Nederlandse woord rollator in diverse talen is overgenomen.

Trixit

Vraag Nederlanders naar de belangrijkste, grootste en meest emotionele gebeurtenis van 2013 en velen zullen zeggen: de discussie rond Zwarte Piet natuurlijk! Na enig nadenken komt daar wellicht nog achteraan: de abdicatie van Koningin Beatrix. Op veel plaatsen waar Beatrix na haar troonsafstand op 30 april kwam, werd zij spontaan door het volk toegezongen. ‘Bea bedankt, Bea bedankt, Bea, Bea, Bea bedankt’ – als het volk zelf liederen maakt, lijken die veel op supportersliederen.

Vrijwel meteen nadat Beatrix haar abdicatie bekend had gemaakt, verzon iemand hiervoor op Twitter het woord / de hashtag Trixit (‘de exit van Trix’). Woordspelingen met exit zijn sowieso populair op Twitter. Nadat paus Benedictus had aangekondigd dat hij zou terugtreden, doken onmiddellijk de hashtags papexit, pauxit, pontifexit en Benedixit op. De troonswisseling leverde nog meer zogenoemde gelegenheidssamenstellingen op. Een kleine greep: abdicatiemunt, inhuldigingszegel, kroningszegel, kroonappel en troonswisselingsmunt.

Vrouwenlustpil

Er wordt al lang onderzoek gedaan naar en gediscussieerd over een pil om de seksuele lust bij vrouwen te beïnvloeden, maar niet eerder dook daarbij het woord vrouwenlustpil op. Een nieuwe ronde dus in een oude discussie, waarbij ook woorden als lustpil en libidopil werden gebruikt. Aanleiding: de Amerikaanse medicijnenautoriteit FDA boog zich over Lybrido, een pil bestemd voor vrouwen met een brein dat ongevoelig is voor seksuele prikkels. De buitenste laag van de pil bevat het hormoon testosteron, binnenin zit Viagra, uitvinder is de Nederlander Adriaan Tuiten. Vanzelfsprekend leidde het nieuws op internet tot verschillende botte grappen. Bijvoorbeeld: ‘Vrouwenlustpil? Niets werkt beter dan een creditcard.’