2013 in vijftien (nieuwe) woorden

Welke nieuwe woorden hebben we bedacht in 2013? Taalhistoricus Ewoud Sanders maakte een selectie.

Een selfie met paus Franciscus, eind augustus gemaakt in de Sint Pietersbasiliek in Rome. Foto AP

Akkoordinflatie

In oktober bedacht door Mieke van der Weij in de TROS Nieuwsshow. Aanleiding: de zoveelste onderhandelingen over bijstelling van politieke akkoorden. D66 wilde morrelen aan het sociaal akkoord, vakbond CNV wilde er juist aan vasthouden, maar dat leek lastig te verenigen met het zojuist bijgestelde begrotingsakkoord. Van der Weij riep luisteraars op een woord te verzinnen voor de toenemende nietszeggendheid van Haagse akkoorden, maar verzon zelf spontaan het beste: akkoordinflatie.

Antistrijkstokbeleid

‘Van iedere euro die ik aan goede doelen geef, blijft vijftig cent aan de strijkstok hangen, dus ik geef niks meer.’ Dit argument, hoe onnauwkeurig en kortzichtig ook, hoor je steeds vaker. Reactie van goede doelen: het antistrijkstokbeleid, oftewel rondbazuinen dat iedere cent terechtkomt bij het doel waarvoor hij is ingezameld. Dan is het natuurlijk extra pijnlijk, zoals bij het wielerevenement Alpe d’HuZes (zes keer een Franse berg op fietsen om geld in te zamelen voor kankeronderzoek), als naderhand blijkt dat er wel degelijk veel geld verdwijnt in de zakken van sommige organisatoren. Zware imagoschade voor dit evenement, maar ook koren op de molen van de cynici (‘Zie je wel!’). Overigens bestaat de uitdrukking ‘er blijft veel aan de strijkstok hangen’ al ruim 200 jaar, een aanwijzing dat zelfverrijking ook in Nederland een lange traditie heeft.

Dreigingsfilter

Met name op Twitter is het heel gewoon geworden om te dreigen iemand in elkaar te slaan, te vermoorden of ergens een bom te laten ontploffen. Omdat het voor de politie onmogelijk is al die bedreigingen te lezen, worden ze eerst door zogenoemde dreigingsfilters gehaald. Waarna een dreigingssorteerder kiest welke dreigtweets nader moeten worden bekeken. Een van de programma’s die hiervoor worden gebruikt heet iColumbo, naar de slimme Amerikaanse tv-detective uit de vorige eeuw, die altijd nog één extra vraag had (‘just one more thing’).

e-ID

De saaiste neologismen zijn vaak het succesvolst, zeker als ze te maken hebben met overheidsmaatregelen. Als het aan de overheid ligt, gaan we straks allemaal gebruikmaken van e-ID (ook wel als eID gespeld), een online identificatiesysteem waarmee je niet alleen je btw-aangifte kunt doen, maar ook producten bij webshops kunt bestellen. e-ID wordt gezien als de opvolger van DigiD.

Klokkenluidershuis

Misstanden binnen een organisatie onthullen door vertrouwelijke informatie in de openbaarheid te brengen: maatschappelijk wordt het gewaardeerd, maar klokkenluiders maken zich er zelden populair mee. Enkele Kamerleden van de PvdA, D66, GroenLinks, ChristenUnie en de Partij voor de Dieren willen klokkenluiders meer bescherming bieden door een ‘Huis voor Klokkenluiders’ op te richten. Hun wetsvoorstel leidde tot koppen als ‘Kamer steunt klokkenluidershuis’.

Kopschopper

We hadden al branieschoppers, herrieschoppers en relschoppers, maar in 2013 zorgden de kopschoppers voor grote ophef. Iedereen kent de beelden nog: bij een mishandeling in Eindhoven werd een man enkele keren levensgevaarlijk tegen zijn hoofd geschopt. De verontwaardiging was enorm, de gevolgen voor de daders ook: zij werden bedreigd, achtervolgd door journalisten en uiteindelijk bestraft. Maar omdat hun gezichten volgens Justitie niet zonder balkjes op tv hadden mogen verschijnen, volgde strafvermindering – wat andermaal tot ophef leidde.

Kweekburger

Op 5 augustus werd in Londen de eerste hamburger van kweekvlees gepresenteerd. De kweekburger of kweekvleesburger is door de Nederlandse hoogleraar Mark Post gekweekt uit spierstamcellen van runderen. Post kreeg daarbij ruim 250.000 euro subsidie van Sergey Brin, een van de oprichters van Google. De massaproductie van kweekvlees kan volgens Post helpen bij het oplossen van voedseltekorten. Ook de uitstoot van broeikasgassen kan door kweekvlees worden verlaagd. Jongeren van nu zullen later aan hun kinderen vertellen: ‘Ja hoor, ik weet nog hoe écht vlees smaakt. Geloof het of niet: dat werd van dode dieren gemaakt.’

Pedolokker

Juridisch is uitlokking van strafbare feiten een heikel punt, maar dat neemt niet weg dat dit middel steeds vaker wordt ingezet. In 2010 deed een politieagent zich in een zogenoemde homochatbox voor als een jongen van dertien, in de hoop een pedofiel te pakken die aanstuurde op seksueel contact – wat inderdaad lukte. Een paar recente koppen over deze kwestie: ‘Opstelten: pedolokker nuttig middel’, ‘Hof: inzet pedolokker nutteloos’ en ‘Inzet van pedolokker door politie leidt niet tot vervolging’. De fictieve jongen in deze kwestie wordt ook wel de lokpuber genoemd.

Politierat

‘Wereldprimeur’, kopte de Volkskrant in september, ‘politieratten gaan helpen verdachten op te sporen’. Een mens heeft zo’n 650 reukgenen, een hond 1.093 en een rat 1.493. De rat kan dus extreem goed ruiken, wat handig kan zijn als je op zoek bent naar bijvoorbeeld bloedsporen, lijken, drugs, geld, explosieven of verdachten. In Cambodja worden ratten al op grote schaal ingezet om landmijnen te vinden. De eerste vijf politie- of snuffelratten gaan in 2014 aan de slag. Hun namen zijn bekend: Derrick, Jansen, en-Janssen, Magnum en Poirot.

Printpistool

Dit gaan we de komende jaren nog vaak zien in thrillers en crimi’s: terroristen of andere bad guys die hun moordwapens laten maken op een 3D-printer. Als ze slim zijn, doen ze dat in onderdelen, anders lopen ze te veel in de kijker. De media zijn dol op dit soort berichten, wat de afgelopen maanden koppen opleverde als ‘Eerste 3D-printpistool dichtbij’, ‘Eerste metalen wapen uit printer’ en ‘Eerste schoten met 3D-pistool’.

Prozacmoord

Ook hier gaan we meer over lezen de komende jaren: moorden die zijn gepleegd onder invloed van antidepressiva. Het hoeft niet per se Prozac te zijn; dat is het meest bekende antidepressivum. De Radboud Universiteit stelde dit najaar vast dat er een relatie bestond tussen een moord in Friesland en het gebruik van paroxetine. In Australië vermoordde een depressieve man na 49 jaar huwelijk zijn vrouw kort nadat hij met sertraline was begonnen. De rechter zag een verband en veroordeelde hem tot twee jaar; na aftrek van voorarrest kwam hij na negen weken vrij.

Selfie

Waar we ook zijn, we kijken het liefst op het schermpje voor onze neus. En omdat je met alle hedendaagse mobiele apparaten ook kunt fotograferen, maken we meer foto’s van onszelf dan ooit tevoren. Een ‘selfie’ dus – het woord dat in de verkiezing van uitgeverij Van Dale is uitverkoren tot neologisme van het jaar 2013. Kees van Kooten stelde voor om er ‘otofoto’ van te maken, een perfecte palindroom met binnenrijm. Overigens richten vrouwen de camera graag op zichzelf zonder te klikken: turend op hun smartphone werken zij hun haar of make-up bij.

Snowden-effect

Niet alle klokkenluiders zijn geliefd, maar sommigen worden als helden vereerd. Edward Snowden is wellicht de grootste klokkenluider van de laatste decennia, nóg groter dan Julian Assange van WikiLeaks. Dankzij Snowden, een voormalig medewerker van de CIA, weten we dat privacy inmiddels echt dood is. Als de telefoon van Angela Merkel kan worden afgeluisterd, en wellicht zelfs de oude Nokia die Mark Rutte tot voor kort gebruikte, dan zijn gewone burgers natuurlijk helemaal vogelvrij.

Allerlei bedrijven, ook Amerikaanse, besloten hun servers beter te gaan beveiligen tegen de NSA. Dit wordt wel het Snowden-effect genoemd. Andere toepassing van dit woord: ‘Een Duits bedrijf dat afluistervrije smartphones aanbiedt hoopt op het Snowden-effect, waarbij bedrijven uit angst voor surveillance door inlichtingendiensten voor extra beveiligde toestellen kiezen.’

Socialbesitas

Tieners en twintigers sturen gemiddeld 68 zogenoemde WhatsApp-berichten per dag en ontvangen er 154. Sommige jongeren krijgen zelfs 600 berichten per dag. Deze cijfers zijn ontleend aan een boek dat Mayke Calis en Herm Kisjes dit najaar publiceerden: Socialbesitas. Sociale media: van vertier tot verslaving. Hierdoor piekte socialbesitas (‘overvloedig gebruik van sociale media’) even in de media. Al eerder lazen we over sociobesitas, infobesitas en amusebesitas.

Ook voor mensen die zich overeten aan voedsel is steeds meer aandacht, althans: op televisie. Door die televisieprogramma’s is obees (‘aan obesitas lijdend’) in korte tijd een gangbaar woord geworden.

Vrouwenlustpil

Er wordt al lang onderzoek gedaan naar en gediscussieerd over een pil om de seksuele lust bij vrouwen te beïnvloeden, maar niet eerder dook daarbij het woord ‘vrouwenlustpil’ op. Een nieuwe ronde dus in een oude discussie, waarbij ook woorden als lustpil en libidopil werden gebruikt. Aanleiding: de Amerikaanse medicijnenautoriteit FDA boog zich over Lybrido, een pil bestemd voor vrouwen met een brein dat ongevoelig is voor seksuele prikkels. De buitenste laag van de pil bevat het hormoon testosteron, binnenin zit Viagra, uitvinder is de Nederlander Adriaan Tuiten.

Vanzelfsprekend leidde het nieuws op internet tot verschillende botte grappen. Bijvoorbeeld: ‘Vrouwenlustpil? Niets werkt beter dan een creditcard.’