Is dit de implosie van de AK-partij?

Deze week stapten drie hoge Turkse ministers op // Het schandaal lijkt ook premier Erdogan mee te sleuren // Hij probeert nu politie en justitie te zuiveren van aanhangers van de Gülen-beweging

Demonstranten in Istanbul protesteren tegen de regering van premier Tayyib Erdogan vanwege een grootschalig corruptieschandaal in de bouwsector. Op de borden staat de tekst: ‘Regering treed af’. Foto EPA

Redacteur Midden-Oosten

Het corruptieschandaal dat de Turkse regering vorige week in een crisis stortte, dreigt nu ook de Turkse premier Tayyib Erdogan mee te sleuren. Woensdag stapten drie ministers op, van wie er één de premier zelf in verband bracht met het schandaal en hem opriep eveneens zijn functie neer te leggen. Na de dramatische ontwikkelingen van de afgelopen dagen vragen steeds meer Turken zich af of ze getuige zijn van de implosie van de AK-partij, die de Turkse politiek ruim tien jaar lang heeft gedomineerd.

Het vertrek van de ministers van Binnenlandse Zaken, Economie en Milieu kwam plotseling. Eerder op de dag stonden ze Erdogan nog op te wachten op de luchthaven van Ankara, waar hij terugkeerde van een bezoek aan Pakistan. Hoewel hun zonen zijn gearresteerd naar aanleiding van het onderzoek, ontkennen de ministers zelf alle aantijgingen. De minister van Binnenlandse Zaken had al eerder zijn ontslag aangeboden, maar dat weigerde de premier in een poging de gelederen gesloten te houden.

Extra pijnlijk voor Erdogan was dat minister van Milieu Erdogan Bayrakt, die nota bene het dichtst bij hem stond, de strikte partijdiscipline doorbrak. Hij verklaarde boos dat hij onder druk van Erdogan moest vertrekken. „Omwille van het welzijn van deze natie en dit land ben ik ervan overtuigd dat de premier ook moet opstappen”, zei hij tegen de nieuwszender NTV. Volgens hem is een „groot deel” van de verdachte bouwprojecten door de premier zelf goedgekeurd.

Het corruptieonderzoek werd vorige week bekend toen de politie invallen deed bij 52 mensen, onder wie de zonen van drie ministers, de directeur van een staatsbank en ondernemers die nauwe banden onderhouden met de Turkse regering. Ze zouden betrokken zijn bij illegale transacties naar Iran en omkoping bij grote bouwprojecten. Hoewel Erdogans naam niet wordt genoemd in het onderzoek, vestigt het wel de aandacht op de nauwe banden tussen zijn regering en de bouwsector, die als geen ander heeft geprofiteerd van de economische groei in Turkije van de afgelopen jaren. De premier heeft zijn land veranderd in een grote bouwput.

Maar volgens Erdogan is het onderzoek een „internationaal complot” om zijn regering te ondermijnen. Enerzijds probeert hij de crisis in te dammen met een grote kabinetsherschikking. Woensdagavond verving hij nog zeven ministers, van wie een aantal vertrekken om mee te kunnen doen aan de lokale verkiezingen in maart. Anderzijds opent hij vol de aanval op de politie en de rechtelijke macht. De Turkse krant Hürriyet meldde dat sinds het schandaal uitbrak al 550 politiemensen, onder wie de machtige corpschef van Istanbul, zijn ontslagen of overgeplaatst.

En gisteren bleek dat de aanklager van de corruptiezaak is afgehaald. In een explosieve brief aan de Turkse media schreef hij dat de nieuwe politiefunctionarissen die de regering heeft aangesteld, weigeren om verdachten te arresteren. „De politie heeft de rechtelijke macht openlijk onder druk gezet en de uitvoering van een gerechtelijk bevel geblokkeerd”, schreef hij. „Verdachten kregen de kans om voorzorgsmaatregelen te nemen, te vluchten en te knoeien met bewijsmateriaal.”

Zo is het corruptieonderzoek in korte tijd uitgegroeid tot een machtsstrijd die wordt uitgevochten binnen de Turkse staatsinstellingen. Erdogan probeert politie en justitie te zuiveren van mensen die hij verantwoordelijk houdt voor het onderzoek. Het zou gaan om aanhangers van de machtige geestelijke Fethullah Gülen, die vanuit de Verenigde Staten een islamitische beweging aanstuurt met miljoenen volgelingen in Turkije, onder wie ondernemers, politici en hoge functionarissen bij politie en justitie.

Gülen was ooit een bondgenoot van Erdogan, met wiens steun hij drie verkiezingen won. Ze trokken gezamenlijk op tegen het almachtige Turkse leger, dat met harde hand het seculiere karakter van de Turkse staat bewaakte. Maar sinds de macht van het leger is gebroken, is het bondgenootschap veranderd in animositeit. Aanhangers van Gülen hebben kritiek op de compromisloze, autoritaire leiderschapsstijl van Erdogan.

Het schandaal dreigt de AK-partij van Erdogan te verscheuren. Veel aanhangers van Gülen zijn lid van de partij. De prominente parlementariër en voormalig minister van Binnenlandse Zaken Idris Naim Sahin zegde woensdag zijn lidmaatschap op uit woede over de manier waarop de regering reageert op het corruptieonderzoek. En hij is niet de eerste. Ook de Europese Unie en de VS hebben hun bezorgdheid geuit over de aanval op de politie en de rechterlijke macht.

De populariteit van Erdogan leek tot nu toe weinig te lijden onder het schandaal, maar de gebeurtenissen van de afgelopen dagen kunnen daar verandering in brengen. Woensdagnacht waren er kleine betogingen in Istanbul, Ankara en Izmir. Wellicht dat de demonstraties opnieuw uitgroeien tot een massaprotest zoals in juni, toen de woede over het verdwijnen van een park in Istanbul overkookte door het gewelddadige optreden van de oproerpolitie. Destijds bleef de premier onverminderd populair bij zijn conservatieve achterban op het platteland. Voor nu lijkt het grootste gevaar te komen uit zijn eigen partij.