Deze tunnel was ‘nieuws’

Holland en de Randstad gelden vaak als maatstaf voor het hele land. Dat is oneerlijk en irritant, vinden Niels Mathijssen en Merlijn Kerkhof.

Een bulldozer aan het werk bij een kolenmijn in Kentucky. 40 procent van de uitstoot van CO2 in de VS komt door kolen. Het is de meest vervuilende energiebron. Foto AFP

Op de eerste dag van mijn nieuwe leven in Amsterdam werd mij in de metro door een medepassagier gevraagd of ik uit ‘de provincie’ kwam – waarop ik wat vertwijfeld antwoordde „uit welke bedoelt u dan...?” Het was voor mij totaal nieuw dat er mensen zijn die Nederland opsplitsen in twee delen. In dat beeld heb je aan de ene kant de Randstad, met daarnaast de rest van Nederland als een achterland waar maar weinig gebeurt. Het was mijn eerste confrontatie met een fenomeen, door mij ‘hollancinatie’ genoemd, dat mij sinds dat moment niet meer heeft losgelaten.

Allereerst een definitie van dit verschijnsel: bij hollancinatie wordt de gebiedsnaam Holland gebruikt als synoniem voor Nederland en de Hollandse cultuur voorgesteld als nationale cultuur. Het woord ‘hollancinatie’ is afgeleid van het Latijnse hallucinere, dat valt te vertalen als ‘dwalend door de geest’. Als je hallucineert zie je dingen die er niet zijn. Zo is het ook een hallucinatie dat alleen de Randstad het gecultiveerde deel van Nederland zou zijn. Hollancinatie is het zingen van ‘hup Holland hup’ bij voetbalwedstrijden van het Nederlands elftal, de HEMA die de aardbeien uit Brabant verkoopt als ‘Hollandse aardbeien’ en het Bureau voor Toerisme in Nederland dat haar website holland.com noemt.

Hollancinatie is op veel plekken en momenten in het alledaagse leven zichtbaar, maar manifesteert zich het meest nadrukkelijk in de Nederlandse media en met name op televisie. Ik hou van Holland (RTL), Hollandse zaken (Omroep Max) en The Biggest Loser Holland (SBS6) zijn daar voorbeelden van.

De reactie op dit verschijnsel valt grofweg op te delen in twee uitersten. Aan de ene kant zijn er Nederlanders die zich hier totaal niet druk over maken. Velen van hen beseffen niet eens dat Nederland en Holland niet hetzelfde zijn. Een ander deel van deze groep weet dat wel, maar reageert hooguit schouderophalend.

Gekscherende typeringen

Maar er bestaat ook een kleinere groep die zich ergert aan de verwarring tussen Nederland en Holland. Deze mensen vinden dat de arrogante Hollanders een misplaatst superioriteitsgevoel hebben. Hollanders zijn volgens hen uitzuigers die andere delen van Nederland eeuwenlang hebben gebruikt als wingewest. En volgens sommigen doen ze dat nog steeds. De haren van deze mensen gaan dan ook overeind staan wanneer ze voor Hollander worden aangezien of wanneer het polderlandschap wordt genoemd als typisch Nederlands. Door de reacties die ik krijg op mijn website waar ik het verschijnsel hollancinatie in kaart breng, heb ik de indruk dat dit soort gevoelens het meeste leven onder mensen uit Friesland, Groningen, Noord-Brabant en Limburg. Met name de respons uit deze zuidelijke provincies is het meest expliciet.

Overigens lijkt hier sprake te zijn van een negatieve wederkerigheid. Want Hollanders – of Randstedelingen – laten zich nogal eens laatdunkend uit over de rest van Nederland. In deze extreme vorm van hollancinatie wordt ‘de provincie’ benaderd als primitief, exotisch of marginaal. Dergelijke typeringen zijn vaak gekscherend bedoeld, maar er zijn ook Hollanders die het menen.

Deze aversie richt zich vaak tegen diezelfde zuidelijke provincies. In een interview met tijdschrift Carp uit 2007 stelde cultuurhistoricus Thomas vond der Dunk bijvoorbeeld dat zijn ‘heimatgevoel’ in het westen ligt. ‘Daar zijn de polders, het échte Nederlandse landschap. Voorbij de Moerdijk begint voor mij Europa.’ Volgens Von der Dunk speelt religie bij cultuurverschillen een belangrijke rol. Het is ‘het katholieke zuiden tegen de protestantse rest van Nederland’.

Meer recentelijk bepleitte hij de opheffing van Limburg. Hij noemde de provincie in dit jaar in zijn Volkskrantcolumn een ‘kunstmatig negentiende-eeuws gedrocht’ dat wel erg laat aan Nederland ‘is vastgeplakt’. Daarnaast stelde hij dat het cliëntelisme hoogtij viert in deze katholieke provincie en dat de Limburgers een gevaarlijke neiging hebben tot corruptie. Afschaffen dus!

De uitspraken van Von der Dunk staan niet op zichzelf. In 2011 stelde hoogleraar moderne Nederlandse letterkunde Marita Mathijsen in een lezing dat de Limburger nog meer dan ‘de Brabander’, ‘de Zeeuw’ of zelfs ‘de Fries’ als ‘een ander’ geldt in Nederland. Aan die uitspraak voegde ze overigens toe dat ‘wie over Nederlandse identiteit spreekt het meestal over de Hollandse mentaliteit heeft’.

Identiteit en religie spelen dus een belangrijke rol in de tweedeling tussen de Randstad en ‘de provincie’. En er zijn mensen die ook het huidige politieke landschap in Nederland deels verklaren door deze tweedeling. Frans Timmermans legde na de verkiezingsoverwinning van de PVV in 2010 uit dat het hoge aantal Limburgse stemmen op Geert Wilders niet zozeer te maken had met xenofobie of angst voor islamisering. Volgens Timmermans, zelf geboren in Maastricht en opgegroeid in Heerlen, had de winst van Wilders vooral te maken met diepgewortelde anti-Hollandse gevoelens.

Hollandse arrogantie

Wilders wordt door deze stemmers gezien als iemand die niet tot de Haagse politieke elite behoort en in staat is om de Hollandse arrogantie tegenwicht te bieden. Hoeveel invloed dit sentiment heeft op het stemgedrag van de Limburgers – en andere Nederlanders – is moeilijk te zeggen, daar is nog nooit onderzoek naar gedaan. Maar wel is duidelijk dat ook in Oss, waar de SP nog altijd de grootste partij is, ook zulke emoties een rol spelen.

Dat wil natuurlijk niet zeggen dat iedereen die het vreemd vindt dat de Brabantse prei bij de Albert Heijn een ‘Hollandse groente’ genoemd wordt op de PVV of de SP stemt. Ik zie de verhoudingen tussen de verschillende delen van ons land bovendien niet snel verslechteren tot Belgische proporties. Maar wat de voorbeelden wel laten zien is dat Nederland meer is dan alleen de Randstad en dat problemen met identiteit en religie niet enkel bestaan in de tegenstelling tussen allochtoon en autochtoon.

Overigens is de laatste uitzending van Ik hou van Holland te zien op 31 december van dit jaar. Het zou een mooi gebaar zijn als er in het decor naast typische Hollandse kaas en molens dan ook een hunebed of Friese vlag te zien is. Een vlaai op de achtergrond zou natuurlijk helemaal revolutionair zijn. Maar misschien is dat nog net een stapje te ver.