Vijf jaar crisis: was 2013 het jaar van ons economisch keerpunt?

Nrc.nl selecteert vier opvallende gebeurtenissen uit het Nederlandse economisch jaar 2013 en blikt vooruit: komen we na vijf jaar weer uit de crisis in 2014?

Een verslaggever houdt een bosje mistletoe boven minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem. Foto ANP / Robin Utrecht

2013 was het jaar waarin de crisis al vijf jaar duurde - vijf jaar sinds de grote banken omvielen, vijf jaar sinds de huizenprijzen hun piek bereikten, en daarna steeds maar weer bleven zakken. Het was het jaar van nieuwe schandalen bij grote Nederlandse banken, van de vertrekkende topmannen, maar ook het jaar van de Bitcoin, en van de hoop op herstel in 2014. Nrc.nl selecteert vier opvallende gebeurtenissen uit het Nederlandse economisch jaar 2013 en blikt vooruit: komen we in 2014 weer uit de crisis ?

1. Winter: “Zonder ingrijpen zou SNS onherroepelijk failliet zijn gegaan”

SNS Reaal kreeg in crisisjaar 2008 staatssteun, maar ook in 2013 is de crisis duidelijk nog niet voorbij: op 1 februari 2013 wordt SNS genationaliseerd. Zonder overname dreigt een faillissement voor de bank: ze heeft een miljardenverlies geleden, onder andere door het grote aantal risicovolle leningen in de vastgoedtak van het bedrijf.

Die vastgoedtak, Property Finance, heeft jarenlang te makkelijk leningen verstrekt aan projectontwikkelaars of vastgoedhandelaren die later, mede door de crisis, in de problemen raken of failliet gaan. De aanhoudende verliezen zijn niet langer te dragen en de bank komt in nood. Onderhandelingen met andere banken om SNS te redden slagen niet, en dus neemt de staat alle aandelen in SNS Reaal en SNS Bank over. Minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem noemt de nationalisatie onvermijdelijk:

“SNS is volledig in handen gekomen van de staat. Zonder ingrijpen zou SNS onherroepelijk failliet zijn gegaan.”

Bij de nationalisatie wordt voor het eerst een beroep gedaan op de interventiewet, aan het begin van de crisis aangenomen, waarmee een minister van Financiën kan ingrijpen bij een financiële onderneming in Nederland indien de minister dat nodig acht. Door de overname neemt het begrotingstekort over 2013 toe tot 3,3 procent - boven de Europese 3-procentsnorm. De kosten voor de staat zijn 3,7 miljard euro. Ook de overige Nederlandse banken moeten bijdragen aan de overname met een heffing van in totaal een miljard euro.

De hele raad van bestuur van SNS - onder wie bestuursvoorzitter Ronald Latenstein en financieel topman Ference Lamp - treedt af. De nieuwe top van SNS Reaal krijgt aanzienlijk minder betaald dan het oude bestuur, kondigt Dijsselbloem aan. Ook bonussen zijn niet aan de orde. Maar over diezelfde salarissen ontstaat ophef als premier Rutte stelt dat het hoge salaris van de nieuwe topman Gerard van Olphen, 550.000 euro, noodzakelijk is; dat zijn salaris onder de balkenendenorm zou moeten blijven, noemt Rutte “een idiote discussie”. Hoge salarissen in de financiële wereld - en de verontwaardiging daarover - houden ook in 2013 dus aan.

2. Lente: Een Nederlandse eurogroepvoorzitter - goed voor Nederland?

Nederlanders werden dit jaar niet minder kritisch over Europa, maar de Nederlandse invloed in Europa neemt wel toe als minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem na wekenlange speculatie wordt verkozen tot voorzitter van de eurogroep, het overlegorgaan van de zeventien eurolanden.

Dijsselbloem combineert vanaf dat moment zijn taken als minister met die van het voorzitterschap, dat 2,5 jaar duurt. Én hij kan zo een actieve en centrale rol spelen in de Europese aanpak voor de crisis. Dijsselbloem aan het hoofd van de eurogroep is goed voor Nederland, goed voor Europa, vindt Diederik Samsom:

Twitter avatar diederiksamsom Diederik Samsom Ontzettend trots op onze Jeroen Dijsselbloem. Voorzitter van de Eurogroep. Goed voor Nederland. Goed voor Europa.

Maar dat betekent ook dat hij minder populaire besluiten moet nemen. Sommige partijen maken zich zorgen dat de minister het Nederlands belang niet goed kan verdedigen als voorzitter. En bij hulp aan landen als Cyprus en Griekenland is zijn dubbele rol soms problematisch.

Dat blijkt in maart, niet lang na zijn benoeming, als Dijsselbloem achter de meest opvallende beslissing onder zijn voorzitterschap tot nu toe staat: steun voor Cyprus. Miljarden gaan naar het eiland omdat het bijna failliet is, voor een deel belastinggeld dat opnieuw richting Brussel verdwijnt. Sinds 2008 zijn de staatsgaranties, voor een groot deel om de in moeilijkheden gekomen landen te helpen, al verveelvoudigd. Geen populair besluit in Nederland.

Andere kritiek is er juist in het buitenland. Spaarders bij de Cypriotische banken moeten een groot deel van hun spaargeld van boven de ton opgeven. Er ontstaat ophef over Dijsselbloem, omdat hij zou hebben gezegd dat de redding van Cyprus hiermee een ‘blauwdruk’ is voor toekomstig crisisbeleid in Europa: niet alleen de belastingbetaler, maar ook aandeelhouders en spaarders straffen. Vooral spaarders zijn niet blij met die uitspraak: moeten zij opdraaien voor de bankenproblemen? Dijsselbloem wordt internationaal afgebrand als ‘politiek incompetent’.

Hij ontkent het woord blauwdruk te hebben gebezigd, maar later dat jaar wordt toch onder zijn leiding een besluit genomen dat in lijn ligt met zijn eerdere uitspraken: bij de redding of het laten omvallen van banken moeten investeerders en rijke spaarders ook in de toekomst vaker de kosten op zich gaan nemen, en niet langer de belastingbetalers.

Nu, tegen het einde van het jaar, neemt de waardering voor Dijsselbloem als eurogroepvoorzitter weer toe. Het besluit dat eerder dit jaar nog zo omstreden was, is ondertussen geaccepteerd. Afgelopen weekend schreef NRC over hem:

“Dijsselbloem beleefde zijn internationale vuurdoop enigszins stirred maar niet shaken. Maar intussen is het officieel beleid van de Eurogroep.”

Dijsselbloem stijgt in aanzien en maakt indruk met zijn aanpak. Met hem wordt de Europese economie in 2013 ook een beetje Nederlands.

3. Een zomer vol KPN-perikelen

Een zomer lang gaat het over KPN. Neemt Telefónica Deutschland KPN-dochter E-Plus over? Maar vooral: gaat de Mexicaanse grootaandeelhouder América Movíl - eigendom van een van de rijkste mannen van de wereld, multimiljardair Carlos Slim - heel KPN wellicht overnemen? In augustus doet het bedrijf een bod op KPN. América Movíl wil met een overname vanuit Nederland meer macht krijgen op de Europese telecommarkt.

De centrale ondernemingsraad wil liever niet dat KPN in Mexicaanse handen komt uit angst dat “de continuïteit en de kwaliteit van de dienstverlening van KPN en de werkgelegenheid [bij KPN werken 23.5000 mensen, red.] bij het bedrijf in gevaar komen”. KPN-beschermingsstichting Stichting Preferente Aandelen B KPN zorgt uiteindelijk in september voor een blokkering van de overname door América Movíl. De stichting werpt een beschermingswal op en koopt nieuwe aandelen in KPN, waardoor de Mexicanen niet de meerderheid van de zeggenschap over KPN kunnen verkrijgen. Volgens de stichting, die is opgericht om KPN te beschermen tegen invloeden die de continuïteit, zelfstandigheid of identiteit van het bedrijf bedreigen, is de benadering van América Móvil “willens en wetens” vijandelijk.

Bovendien lopen de belangen van de staat in KPN gevaar met de overname. In het persbericht van de stichting wordt dan ook gezet dat América Móvil rekening moet houden met ”vitale publieke belangen”, naar later blijkt op instigatie van het ministerie van Economische Zaken.

Want KPN is namelijk niet zomaar een bedrijf. De overname krijgt zoveel aandacht omdat het ex-staatsbedrijf 80 procent van het vaste netwerk bezit en diensten levert die cruciaal zijn voor het functioneren van de overheid, zoals 112, het hulpdienstensysteem C2000 en beveiligde verbindingen voor Defensie. Maar ook wordt tijdens de perikelen rondom América Movíl steeds weer gesproken over de “maatschappelijke functie” van KPN. Er bestaat een beeld dat KPN onmisbare dingen doet in Nederland, legt technologie- en economieredacteur Marc Hijink dan uit:

“Dat beeld schept KPN zelf, maar ook politici doen hieraan mee. Die indruk bestaat omdat het een staatsbedrijf is geweest. [...] Er zit ook een emotioneel aspect aan. KPN is allang in buitenlandse handen, maar dan verdeeld over heel veel verschillende aandeelhouders. Men vindt het eng als het in handen van één groot bedrijf komt - misschien zit de NSA in Mexico, of trekt iemand daar de stekker eruit. Het zijn risico’s die je niet meer zelf kunt beheren.”

KPN en América Móvil kunnen het half oktober definitief niet eens worden over onder meer de prijs die de Mexicanen voor KPN willen betalen en de Mexicanen zien af van een deal. Het bedrijf blijft (vooralsnog) ‘Nederlands’, maar het aandeel staat er na de mislukte deal tegen het einde van het jaar niet zo goed voor:

Graph of KONINKLIJKE KPN NV (KKPNF)

4. Herfst: Weer een bank in de problemen

Rabobank-topman Piet Moerland houdt in maart naar aanleiding van de bijna-val van SNS Reaal in NRC nog een pleidooi voor eerlijker en voorzichtiger bankieren. “De sector is weer terug bij af”, zegt hij. Ook Rabobank is in het verleden “misschien een beetje naïef geweest”, zegt Moerland. Maar hij vindt dat bankiers veel goed doen en dat dat wel eens gezegd mag worden:

“Er werken bij ons duizenden mensen die echt het beste voor hebben met de klant. Elke dag.”

Dat de bankproblemen nog lang niet voorbij zijn, dat het toezicht ook ná 2008 te wensen overliet, dat er ook mensen bij Rabobank zijn die niet altijd het beste voor hebben met de klant, blijkt als Rabo aan het eind van dit jaar in de problemen komt.

Piet Moerland vertrekt als blijkt dat zijn bank in het Libor-schandaal voor 774 miljoen euro moet schikken. Werknemers van de Rabobank hebben de belangrijke rentegraadmeter Libor gemanipuleerd door valse data aan te leveren - ze noemden bewust voor eigen gewin te lage of hoge rentes - en Rabobank heeft de risico’s onvoldoende onderkend, zo oordelen de toezichthouders. Er is geen bewijs, blijkt uit de onderzoeken, dat de top van het management betrokken bij of op de hoogte was van het ontoelaatbare gedrag. Toch wordt ook de bestuurder die verantwoordelijk is voor de internationale divisie van de Rabobank, Sipko Schat, na drie weken weggestuurd door de lokale banken.

Nooit eerder kreeg een Nederlandse bank een dergelijk hoge boete voor financiële malversaties. De reputatieschade voor Rabobank is groot. Rabobank is afgewaardeerd door kredietbeoordelingsbureau’s en Dijsselbloem zet de Rabo-top onder druk om aangifte te doen tegen de fraudeurs. Ook het OM overweegt of het individuele bankiers strafrechtelijk gaat vervolgen. De problemen bij banken zijn ook eind 2013 dus nog steeds niet voorbij.

Vóór 2014, een bredere blik op 2013: “het jaar van de zure appel

En die toont gemengde signalen: het vertrouwen van de consument steeg, terwijl we nog steeds minder uitgaven en de werkloosheid ook bleef stijgen.

De economie bleef krimpen, maar vertoont een stijgende lijn:

Net als het consumentenvertrouwen:

Maar de werkloosheid steeg ook:

En het aantal faillissementen:

En de overheidsschuld:

Nederlanders gaven nog steeds minder uit:

Maar de inflatie daalde weer, na drie jaar, en kwam daarmee meer op peil met het gemiddelde in de EU. Nederland behoorde vanaf oktober 2012 een tijdlang tot de landen met de hoogste inflatie van de eurozone:

Huizenprijzen bleven dalen, maar de daling vlakte wat af:

En er werden weer wat meer huizen verkocht:

De AEX kwam voor het eerst in jaren bijna tot de 400 punten:
Graph of AEX Amsterdam Index

Maar de kredietwaardigheid voor Nederland werd onlangs wel verlaagd door kredietbeoordelaar Standard & Poor’s (S&P) van de hoogste waardering naar AA+. S&P zei de beslissing te hebben genomen door de matige vooruitzichten voor economische groei in Nederland.

Dus, hoe staan we ervoor?

Een groot deel van 2013 gaat eigenlijk al over 2014. Over onderhandelingen met vakbonden, oppositie, coalitie en andere betrokkenen welke bezuinigingen waar moeten worden gedaan om volgend jaar het begrotingstekort terug te dringen tot onder de norm van 3 procent. Over zeker 6 miljard aan bezuinigingen, en of die eigenlijk wel genoeg zijn. Ramingen van CPB, CBS, DNB, IMF en de Europese Commissie moeten die berekeningen ondersteunen, en veranderen steeds weer. Hoe we er nu echt voor staan - daarover verschillen de meningen.

Het kabinet richt zich bij nieuwe bezuinigingen op de economische ramingen van de Europese Commissie. Die verwacht volgend jaar herstel in de EU, de eurozone én Nederland. Maar Nederland blijft wel achter. De Nederlandse economie zal volgens deze raming in 2014 slechts met 0,2 procent groeien, na een krimp van 1 procent dit jaar. Wel wordt in 2015 weer een grotere groei verwacht. Het begrotingstekort komt in 2013 én 2014 boven de 3-procentsnorm uit. Ook de werkloosheid neemt volgens hen nog toe: van 7 in 2013 naar 8 procent in 2014. Pas daarna daalt die weer.

Tot dusver waren juist de cijfers van het Centraal Planbureau (CPB) altijd leidend voor het kabinetsbeleid. Het CPB heeft een iets positievere raming dan de Commissie: een lichte koopkrachtstijging en een half procent groei in 2014:

En ‘slechts’ 7,5 procent werkloosheid:

De Nederlandsche Bank (DNB) gaat uit van vergelijkbare cijfers, met na 2014 hoop op groeiende verbetering. DNB-baas Klaas Knot stelt zelfs het “gevoel” te hebben dat we uit de recessie zijn. Toch is het niveau van vóór de crisis nog lang niet bereikt. Als alles loopt zoals DNB voorspelt, is de omvang van de economie eind 2015 nog steeds 2 procent kleiner dan voor de crisis, in 2008:

Maar niet alle geluiden zijn zo positief. De Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) verwacht juist een krimp van 0,1 procent in 2014 en beschouwt de Nederlandse economie als “zwak”. Het Internationaal Monetair Fonds (IMF) gaat zelfs zover dat het voorspelt dat Nederland ook in 2015 niet kan voldoen aan de Europese begrotingseisen: het tekort zou oplopen tot 4,8 procent van het BBP. Volgens Nobelprijswinnaar in de economie Eugène Fama is het zelfs nog lang niet voorbij en is er juist weer een nieuwe recessie op komst in 2014.

De meningen en ramingen lopen uiteen en zijn talloos. Wat kunnen we dan wel verwachten? Kunnen we iets verwachten? Ja. De kans is groot dat er herstel komt. Maar, zoals economieredacteur Hanneke Chin-A-Fo begin december schrijft, “het gaat zo langzaam dat je je kunt afvragen of herstel wel het beste woord is voor de ontwikkeling van de Nederlandse economie in de komende twee jaar”. Banken, huishoudens, pensioenfondsen en de overheid zijn voorlopig nog wel bezig hun balansen te verbeteren, dus bestedingen en het besteedbaar inkomen blijven laag. De Nederlandse economie kruipt langzaam uit het dal, maar, zo schrijft Chin-A-Fo:

Hoe lang we daar over zullen doen is nog onduidelijk, en de vraag wanneer we weer eens een berg gaan bedwingen wordt voorlopig niet gesteld.

    • Anouk van Kampen