Vier Kerstmis anders, het is nu te exclusief religieus

Zonnewendefeesten waren er eerder dan Jezus. Kerst is meer dan godsdienst, schrijft Boris van der Ham.

Aan Kerstmis valt niet te ontkomen. Overal staan kerststallen en verlichte kerstbomen. En zoals alle jaren, wordt er diep in de beurs getast voor kerstcadeaus, kerstmaaltijden en nieuwe kerstkleding.

De vervagende inhoud van het kerstfeest leidt soms tot ferme kritiek. Was de oorsprong van het feest niet dat we de geboorte van Jezus vierden? Wat is daar nu nog van over?

Cultuurcritici wijzen erop dat zonder de religieuze betekenis van Kerst niets anders overblijft dan onze dwangmatige consumptiedrift. Een mooie verpakking, maar in wezen waardeloos.

Met die exclusieve religieuze koppeling doen deze critici Kerst eigenlijk tekort. De mensheid viert Kerstmis immers al duizenden jaren, lang voordat het zo heette en iemand van Jezus had gehoord. De werkelijke aanleiding voor het feest ligt in een van de meest opvallende natuurverschijnselen die we kennen. En daarmee bedoel ik natuurlijk de zonnewende.

Ons stukje aarde (het noordelijk halfrond) is op 21 december het verst van de zon verwijderd: het is koud, donker en de natuur staat stil. Maar het hoogtepunt van de duisternis is tegelijk ook het eindpunt.

Eind december is midwinter, en de noordkant van de aarde draait langzaam maar zeker weer terug. Met de zonnewende, die eigenlijk een ‘aardewende’ is, vieren we een natuurlijk proces: de overgang van donker naar licht.

Dit astronomisch moment is een feest meer dan waard: zonder zon zijn er geen oogsten, is er geen eten, geen warmte, wordt niets geboren en kan het leven op aarde niet bestaan. De zon is letterlijk van levensbelang.

Bekende heidense vieringen van de midwinterzonnewende waren de Scandinavische Yule- of Juulfeesten op 25 december. De Romeinen vierden de wende op 17 december met het meerdaagse feest ‘Saturnalia’.

In de vierde eeuw besloot de christelijke kerk dat de bestaande feestelijkheden eind december een mooi moment vormden om de geboorte van Jezus te vieren. De werkelijke geboortedatum van Jezus was onbekend, en was dus min of meer vrij in te vullen.

Saturnalia en de Juulfeesten werden zo enthousiast gevierd dat het heidense gebruik werd omgevormd tot een christelijk ritueel. Jezus kon hier eenvoudig aan worden toegevoegd. De voorchristelijke tradities bleven daarmee in tact: de lichtjes, de groene takken in huis om de levende natuur na te bootsen, het feestmaal en de cadeaus.

De terugkeer van de zon kan op verschillende manieren worden uitgelegd. Religie zal het religieus invullen, humanisten en atheïsten zien meer de wetenschappelijke schoonheid.

Er ligt hoe dan ook een gemeenschappelijke ervaring aan ten grondslag. Het vieren van Juul, Saturnalia, Midwinter en Kerstmis zet ons met beide voeten op onze ronddraaiende planeet.

Even zijn we ons bewust van onze plaats in de wonderlijke kosmos, die, met de bevindingen van de wetenschap, steeds wonderlijker en bewonderenswaardiger wordt.

We weten: het is duister maar het zal weer licht worden. De stand van de zon, de natuur, familie, de geboorte van een baby, versiering, verwennerij, tradities en wetenschap – ze horen allemaal thuis in deze laatste donkere dagen van het jaar.

Ze markeren een punt in de tijd om iets belangrijks te doen: Het leven vieren.

    • Boris van der Ham