Ruslands populairste exportproduct

Michail Kalasjnikov

Hij was, volgens de officiële versie, een heroïsche Rus met een geniale uitvinding. Het echte verhaal is ingewikkelder.

Kalasjnikovs in handen van een herder in Zuid-Soedan (boven), tegenstanders van Gaddafi (l) en Syrische rebellen (r). Foto’s Reuters, AFP

Michail Kalasjnikov leek net zo onverwoestbaar als zijn automatische geweer. Maar gisteren is de mythische uitvinder in een ziekenhuis in Izjevsk, de hoofdstad van de autonome republiek Oedmoertië, gestorven op 94-jarige leeftijd.

Van de AK (Automaat van Kalasjnikov) zijn er de afgelopen halve eeuw zeker zeventig miljoen gemaakt en nagemaakt. Het wapen geldt als Ruslands succesvolste exportproduct. Ontelbaar veel mensen over de hele wereld zijn er mee doodgeschoten, verlamd en verminkt. De uitvinder heeft echter vaak gezegd dat hij zich niet verantwoordelijk voelt voor de slachtoffers die met zijn wapen worden gemaakt. „Ik slaap goed. Het zijn politici die niet tot een vergelijk kunnen komen en geweld gebruiken.”

Het geweer ging in 1949 in een wapenfabriek in de stad Izjevsk aan de rand van Europees Rusland in productie. Het kenmerkende banaanvormige magazijn zorgt ervoor dat de kogels (dertig stuks in het geval van de bekendste editie AK-47) soepel kunnen worden doorgeladen en nergens achter blijven steken.

In zijn vaderland is uitvinder Michail Kalasjnikov een nationale held. Toen hij in juni last kreeg van trombo-embolie in zijn longen, werd hij met een regeringsvliegtuig vanuit Izjevsk naar Moskou overgebracht. Op zijn laatste verjaardag besteedde de televisie voor de zoveelste keer eervol aandacht aan de man die het ‘geniale idee’ ontwikkelde van een automatisch geweer dat eenvoudig in gebruik en onderhoud was, niet kapot kon en ‘met voldoende precisie’ schoot.

Maar volgens de Amerikaanse journalist C.J. Chivers, die in 2011 het boek The Gun schreef over het ontstaan van de Kalasjnikov, is de werkelijke geschiedenis ingewikkelder. Hij beschrijft de uitvinder als product van de Stalintijd, en diens gasgedreven geweer als een laatste stap in een lange evolutie. Michail Kalasjnikov was sergeant in één van vijftien teams die in de jaren veertig in het diepste geheim automatische wapens ontwierpen. Het ontwerp van de AK-47 (waarbij 47 staat voor het jaar 1947) moet daarom eerder beschouwd worden als een collectieve prestatie dan als individuele vindingrijkheid, betoogt Chivers.

De legerpropagandamachine van de Sovjetunie mythologiseerde de uitvinder, die nooit een technische opleiding had gehad, in de decennia erna tot voorbeeld van proletarische genialiteit. Chivers concludeert dat Kalasjnikov de rest van zijn lange leven episodes uit zijn verleden heeft moeten verzwijgen en verbasteren, om maar in het plaatje van modelburger en held van het vaderland te passen.

Michail Timofejevitsj Kalasjnikov werd twee jaar na de Russische Revolutie geboren in een gehucht nabij de grens met Kazachstan. Hij was volgens het Russische narratief het zeventiende van achttien kinderen, van wie er slechts acht de kindertijd zouden overleven. Het begin van zijn leven was daarmee al heroïsch. Dat zijn vader onder Stalin als koelak (zelfstandige boer, een scheldwoord in de Sovjet-Unie) werd aangemerkt, met alle gevolgen van dien, blijft in de Russische geschiedschrijving onvermeld.

Als volgend wapenfeit raakte de jonge Michail Kalasjnikov als tankcommandant zwaar gewond in ‘de Grote Vaderlandse Oorlog’ (WOII). De verslagen verschillen over de vraag welk lichaamsdeel de verwonding precies betrof. Tijdens zijn herstel tekende Kalasjnikov, aanvankelijk zonder succes, prototypes voor automatische wapens uit waarmee hij zou belanden in Stalins wapenconcours.

De AK is wereldwijd veel populairder geworden dan de Amerikaanse M16 of andere alternatieven. Osama bin Laden en Hugo Chávez lieten zich met hun AK’s fotograferen. Mozambique zette het geweer op de nationale vlag. En de Amerikaan Walter B. Slocombe, Irak-regeringsadviseur in 2003, merkte op dat „elke inwoner van Irak ouder dan twaalf met gesloten ogen een Kalasjnikov in- en uit elkaar kan halen en er behoorlijk redelijk mee kan schieten”. Het wapen is relatief goedkoop: in Afrika zijn ze te krijgen voor minder dan 200 dollar.

In de Russische lezing is het succes van de AK te danken aan zijn gebruiksgemak, betrouwbaarheid en onverwoestbaarheid. Journalist Chivers concludeert dat de Sovjets de internationale markt eenvoudigweg overspoeld hebben in de vele gebieden in de wereld waar kapitalisten en communisten om invloedsferen streden.

Eind mei werd bekend dat de uitvinder zijn achternaam ‘gratis’ aan de staat had geschonken. De wapenfabriek in Izjevsk gaat vanaf juli officieel als ‘concern Kalasjnikov’ door het leven. De nieuwste AK moet daar eind dit jaar van de band rollen.

    • Thalia Verkade