Lars von Triers Nymphomaniac is vooral ‘opwindend voor het intellect’

Op tweede kerstdag gaat de nieuwe en al maanden omstreden film van regisseur Lars von Trier in première: Nymphomaniac I, het eerste deel van een tweeluik. Het prikkelt niet zozeer de zinnen als wel het intellect, zo blijkt uit de ervaringen van de critici.

Von Trier kondigde deze film twee jaar geleden al aan als pornofilm. Hij ging ermee akkoord dat er nu een gekuiste versie in de bioscoop draait; hij maakte zelf een versie van vijfenhalf uur liet zijn vaste editors een versie van vier uur maken. Die verschijnt nu in twee delen in de bioscoop, het eerste deel is vanaf overmorgen te zien. Recensenten van de verschillende Nederlandse dagbladen benadrukken nu dat Nymphomaniac heel veel is, maar zeker geen pornofilm.

De aseksuele Seligman ontmoet nymfomaan Joe

In de film treft Seligman (Stellan Skarsgård) in een besneeuwde steeg een gewonde vrouw aan, Joe (Charlotte Gainsbourg). Ze vraagt hem geen ambulance of politie te bellen. Hij verzorgt haar wonden, stopt haar onder de wol en maakt thee. Ze vertelt hem alles over haar leven als nymfomaan. In flashbacks toont Von Trier het verhaal over Joes seksuele (ver)wording, het geheel is verdeeld in 8 hoofdstukken.

NRC: opnieuw vertelt Von Trier over een groot en pijnlijk verlangen - vier ballen

Dana Linssen, filmrecensent voor NRC, gaf de film vier ballen, en geeft haar analyse van de conversaties die Joe en Seligman hebben. Ze legt daarmee uit dat de film nauwelijks over seks gaat, maar het intellect prikkelt. Linssen over Nymphomaniac:

“Het duo Joe en Seligman representeert een aantal dualiteiten die de vraag onderzoeken die bij Von Triers altijd centraal staat, namelijk: wat is het ‘Ewig Weibliche’? Staan mannelijk en vrouwelijk en lichaam en geest wel tegenover elkaar? Is Joe seksverslaafd en Seligman aseksueel, of zijn het alleen maar verschillende gradaties van manieren om je te uiten?

Freud is nooit ver weg bij Von Trier. Joes vader is een warmbloedige man met een bijzondere voorliefde voor bomen, met name de es, in de Noorse mythologie symbool voor levenskracht. Haar moeder is frigide. En zo bevat elke scène, elke dialoog een grapje, een weetje, een diepere bedoeling. Al weet je bij Von Trier nooit zeker of hij echt op zoek is naar duiding en betekenis, of dat hij met al die kennis hard wil provoceren. [...]

Nymphomaniac is door hem ook wel het slotdeel van zijn ‘depressie-trilogie’ genoemd (na Antichrist en Melancholia), waarin hij zijn eigen trauma’s, neuroses en fobieën onderzoekt. In al die films speelt een streng besef van schuld en zonde een rol. [...] Nymphomaniac gaat zoals gezegd niet over seks, maar over een groot en pijnlijk verlangen.”

Een scene uit het eerste hoofdstuk:

VK: een opmaat naar een steeds diepere neerwaartse spiraal - vier sterren

De ‘censuur’ die Von Trier toestond is niet de reden dat dit geen porno is, zo benadrukt ook Floortje Smit, recensente voor de Volkskrant:

“Piemels genoeg, soms inderdaad in tamelijk expliciete seks, maar opwindend wordt het niet en afstompend à la seksverslaafdenfilm Shame (Steve McQueen, 2011) evenmin. Al heeft het er alle schijn van dat het erger zal worden in het tweede deel.

Het lijkt erop dat Joe de kuise Seligman met elk hoofdstuk wil leren over de vernietigende kracht van seks en lust. [...] Nieuwe overpeinzingen over seks en lust levert het nog niet op en er zijn echt wel wat problematische momenten die vooral komen in de vorm van Shia LaBeouf, een acteur die overduidelijk nóg voller is van zichzelf dan zijn arrogante personage.

Maar dit is het dilemma: Nymphomaniac is een verhaal dat ergens naartoe gaat, een neerwaartse spiraal. Daarom kun je het eigenlijk niet anders beoordelen dan de som der delen. Dit eerste deel voelt als een opmaat, waarbij het verlangen met Von Trier verder naar beneden te glijden de minpunten overheerst.”

Een fragment uit hoofdstuk twee:

Trouw: eindelijk het vrouwelijk verlangen centraal - vier sterren

De recensente van Trouw vindt de timing van deze film goed na twee films over mannelijke seksverslaafden, en ziet daarnaast in dat dit niet over porno gaat, maar over de liefde:

“We hadden onlangs al twee films over mannelijke seksverslaafden, het dramatische ‘Shame’ van Steve McQueen en het komische ‘Don Jon’ van Joseph Gordon-Levitt. Twee films over eenzame pornojunks die met hun gevoel in de knoop lagen, en om de een of andere reden geen liefde konden of wilden ervaren. Terecht dus dat ook het vrouwelijk verlangen eens centraal staat, al moeten we het nog even doen met het halve verhaal. [...]

Von Trier - die we beurtelings via ‘psychiater’ en ‘patiënt’ menen te horen - zei met het gelaagde universum van ‘Nymphomaniac’ een nieuw genre te willen introduceren: ‘digressionism’. Dat afdwalen en uitweiden is alvast geslaagd, vooral met de variatie op Bachs 18de-eeuwse ‘Orgelbüchlein’ en de uitleg van polyfonie als harmonie. Aha, dit gaat niet over porno, maar over liefde. Nu de rest nog.”

Een voorproefje uit hoofdstuk 3:

Het Parool: grotesk, en dan zijn we pas op de helft - drie sterren

Mark Moorman schreef voor Het Parool een ‘halve recensie’, want we zijn pas op de helft. ‘Nymphomaniac (I)’ zegt minder over de menselijke conditie dan over de conditie van de Deense provocateur Lars von Trier, aldus Moorman:

“Als we film en voorpubliciteit, inclusief trailers en de meesterlijke posters van de cast met close-ups van gezichten in opperste staat van seksuele vervoering, als een soort gesamtkunstwerk zien, was sprake van een sterke ouverture. Je zou bijna kunnen zeggen dat de film zelf daar nier meer overheen komt. [...]

Joe is een nymfomane die de liefde uit haar leven heeft gebannen. Er was van tevoren veel te doen over de hardcore scènes, die met behulp van ‘body doubles’ zouden zijn opgenomen, maar voor een film over lust heeft ‘Nymphomaniac’ een bijzonder aseksuele uitstraling.

Verder is dit eerste deel vooral grotesk, waarbij Von Trier alle filmconventies aan zijn laars lapt. De film is in tweeën geknipt en zo voelt het ook. We zijn dan ook pas halverwege de recensie.”

‘een vier uur durende koude douche, en toch wil je meer’

Ook in het buitenland is de film zeer goed ontvangen, en is men het erover eens dat Von Trier geen porno heeft gemaakt. Zo schreef Xan Brooks voor The Guardian een recensie waarin hij het zien van de film omschrijft als een ‘slopende ervaring, die toch bij je blijft’:

“Nymphominac ergert me, is aanstootgevend, maar ik denk dat ik ervan zou kunnen houden. Het is als een gewelddadige relatie: ik moet ‘m nog een keer zien.”

    • Annemarie Coevert