Wie vat 2013 het best in een grap?

Sinds Wim Kan er in 1954 mee begon, op de radio, is de Oudejaarsconference een traditie. Theo Maassen doet dit jaar die op tv. Maar op de podia wagen meer cabaretiers zich eraan.

Foto ANP

Een week of drie geleden dacht Theo Maassen dat zijn oudejaarsconference klaar was. Nog twee weken spelen, de tv-opname maken en uitzenden – en dat was dan dat. Hij zou zijn optreden beginnen met een grap over het feit dat Nelson Mandela, ondanks diens aangekondigde dood, nog steeds niet was overleden. Maar toen kwam dus, op 5 december, het nieuws dat Mandela dood was. Weg opening, dacht Maassen, en hij geeft het eerlijk toe: „Dat kwam mij heel slecht uit.” Zijn besluit staat intussen vast, zegt hij: dit is niet alleen zijn eerste, maar ook zijn laatste oudejaarsconference.

Maassen is dit jaar de man van de veelbekeken tv-conference op Oudejaarsavond. Hij staat daarmee in de traditie die in 1954 (toen alleen nog op de radio) door de cabaretier Wim Kan is begonnen – en die later is voortgezet door prominenten als Seth Gaaikema, Freek de Jonge, Youp van ’t Hek, Lebbis & Jansen en Jan Jaap van der Wal.

Maassen is echter lang niet de enige cabaretier die het jaar afsluit met een terugblik in de vorm van een conference. Ook diverse anderen kijken dezer dagen grappenmakend terug op het bijna voorbije jaar, al is hun optreden alleen in het theater te zien.

Wie ze allemaal ziet, treft onvermijdelijk overeenkomsten aan. De formuleringen verschillen, maar de basisgedachte is soms dezelfde. Zo zegt Sjaak Bral: „Ik ben twee kilo aangekomen van het accepteren van al die cookies.” En zijn debuterende collega Martijn Koning vertelt dat hij bij zijn oma op bezoek was en dat ze hem vroeg of hij een koekje wilde, waarop hij riep: „Ik acceptéér koekjes!”

Ander voorbeeld: zowel Theo Maassen als Pieter Derks staan stil bij de woorden van koningin Beatrix, die haar abdicatie aankondigde met te zeggen hoe dankbaar ze was dat ze onze koningin mocht zijn. „Mócht zijn” herhalen ze alle twee. En dan is Derks' conclusie: „Blijkbaar hadden we dus ook een ander kunnen kiezen”.

Wezenlijker dan die dubbelingen is echter de vraag of de cabaretiers erin slagen het jaar 2013 een gezicht te geven, het samen te vatten in één woord of één beeld. „Dat is de dwingende vorm van de oudejaarsconference”, stelt Maarten van Rossem vast. „Je móét iets over het jaar zeggen.” Het antwoord luidt dat ze het opvallend eens zijn over de aard van het jaar. Zo rept Theo Maassen van „een overgevoelig jaar”, waarin vaak dingen werden gezegd die volgens anderen over de schreef gingen. Zie de Chinezengrappen van Gordon, zie de Zwarte Pietendiscussie en zie nog zo veel andere gebeurtenissen waarbij al heel gauw van racisme werd gerept. Bral maakt er een running gag van door zijn niet politiek correcte grappen te betitelen als „Brenninkmeijertjes”, naar de Nationale Ombudsman Alex Brenninkmeijer, die het politieke klimaat in Nederland „discriminatoir” noemde en ook de humoristen bekritiseerde: „Het cabaret is hard.” En ook Martijn Koning plakt een etiket op een grap die aanleiding tot morele bezwaren zou kunnen zijn: „Hier volgt de verplichte onnodig kwetsende Marokkanengrap.”

Pieter Derks komt echter met een andere kenschets. Hij somt een groot aantal voorbeelden op van feesten die we dit jaar mis hebben laten lopen, van het vriendschapsjaar Nederland-Rusland („wat een manier om 400 jaar vriendschap af te sluiten”) tot en met de troonswisseling met bijbehorend lied. Samenvattend noemt hij ons een volk dat het gelukkigst is als het boos kan zijn.

Volgend jaar is de tv-conference weer in handen van Youp van 't Hek. Dat wordt zijn achtste. En intussen ziet het ernaar uit dat Derks zich nu al warmloopt voor het daaropvolgende jaar.