Dicke Gabi: politieke bromtol die graag een gokje waagt

De nieuwe Duitse vice-bondskanselier en ‘superminister’ moet als leider van de SPD proberen uit de schaduw van Angela Merkel te komen.

Sigmar Gabriel vorige week in Berlijn. Achter hem een beeld van Willy Brandt, oud-bondskanselier en voorman van de SPD. Foto AFP

De ontwikkeling van Sigmar Gabriel tot de nieuwe beste vriend van bondskanselier Angela Merkel (CDU) volgde geen rechte lijn. De leider van de sociaal-democratische SPD is sinds de formatie van het nieuwe Duitse kabinet afgelopen dinsdag behalve vice-bondskanselier ook ‘superminister’ van Economische Zaken en Energie. Dat hij het zover heeft gebracht, zal voor een deel tot zijn eigen verbazing zijn. Want hoewel hij geldt als ambitieus, heeft hij zijn eigen loopbaan vaak in de weg gezeten.

De kwaliteitskrant Frankfurter Allgemeine Zeitung doopte hem meteen ‘Der Mann für die Energiewende’. Een dubbelzinnige eretitel omdat Gabriels nieuwe ministersportefeuille even omvangrijk als gecompliceerd is. Op het mijnenveld van onderliggende belangentegenstellingen is een fout makkelijk gemaakt. Daarbij komt dat Gabriel nu het gezicht is geworden van de stijgende elektriciteitsrekening, oorzaak van veel woede bij de Duitse burgers.

Maar van Gabriel is bekend dat hij graag risico’s neemt. Dit in tegenstelling tot Merkel, die liever wacht tot iemand anders een fout maakt. Het was Gabriels gok het regeerakkoord met de christen-democraten van CDU en CSU voor te leggen aan de SPD-leden, die hem brachten op het punt waar hij nu is. Als zij hadden tegengestemd was zijn politieke carrière afgelopen. Maar Gabriel gokte goed, en kreeg met driekwart van de stemmen voor het akkoord een zeer ruime legitimatie van zijn partij om te doen wat hij wil in deze door zijn partij aanvankelijk niet gewilde coalitie met Merkel. En dat is meteen een uitstekende uitgangspositie voor zijn volgende doel: zelf bondskanselier worden van Duitsland in 2017. Dat wordt zijn grootste gok; hij won nooit eerder verkiezingen.

Maar Gabriel heeft strategisch inzicht. Een jeugdvriend vertelde vier jaar geleden al – toen Gabriel gekozen werd tot partijvoorzitter – aan het politieke tijdschrift Cicero dat Sigmar als kind slechts één grote passie had: schaken. Bij wilde spelletjes en sporten waarin de andere jongens uitblonken, stond hij aan de kant. Maar niemand kon ‘dicke Gabi’ (een koosnaam) verslaan op het schaakbord. Hij kende alle openingen uit zijn hoofd en leek de zetten van zijn tegenstanders te kunnen voorzien. „Ik was meestal binnen vijf zetten schaakmat”, zei de oude schoolvriend.

Achteraf kan zo het spel beter worden begrepen dat Gabriel speelde met Peer Steinbrück, de voormalige SPD-kanselierskandidaat. Gabriel schoof hem vorig jaar naar voren, na een ingewikkeld positiespel waar ook nog de toenmalige fractievoorzitter Frank-Walter Steinmeier bij betrokken was. Bondskanselier Angela Merkel (CDU) gold in de ogen van veel analisten als niet te verslaan. En daarom heeft Gabriel collega Steinbrück geofferd om zelf te komen waar hij nu is. Maar ook hier nam hij een risico: het verlies van Steinbrück stond niet helemaal bij voorbaat vast. Overigens: Steinbrück lijkt het Gabriel niet kwalijk te nemen. Hij zit voorlopig weer als backbencher in de Bondsdag. En Frank-Walter Steinmeier, meer rivaal dan vriend, werd (weer) minister van Buitenlandse Zaken.

Zoon van nazi

Sigmar Gabriel heeft zijn belangrijkste beproeving eigenlijk al in zijn eerste tien levensjaren doorgemaakt, zo zei hij eerder dit jaar tegen Die Zeit. Hij moest zich ontworstelen aan een tamelijk kansloze situatie, waarin hij werd mishandeld door zijn vorig jaar overleden vader. Walter Gabriel was gemeenteambtenaar en ook na de oorlog een fervente nazi. Toen Sigmar drie jaar oud was, scheidden zijn ouders. Zijn vader, een verbitterd man die was verdreven uit het voormalige Silezië, weigerde het voogdijschap over zijn zoon af te staan aan diens moeder, die verpleegster was. Pas toen hij tien jaar was, wist moeder de vader uit de ouderlijke macht te ontzetten.

Sigmar heeft er, zegt hij zelf, een feilloze antenne voor onrecht aan overgehouden en de ambitie dat te bestrijden.

Mogelijk heeft Gabriel aan zijn moeilijke jeugd behalve de behoefte om zich te bewijzen, ook zijn wispelturigheid en zijn tamelijk licht ontvlambaar temperament overgehouden. De SPD-voorman werd daarom door de Süddeutsche Zeitung ook wel de ‘politieke bromtol’ genoemd. Hoe Gabriel eruit ziet als hij humeurig wordt, was onlangs op tv te zien. Een presentator van het Heute-Journal die volgens Gabriel te lang bleef doorvragen, snauwde hij af. Het was ‘Quatsch’ wat zij beweerde. Kijkers reageerden ontzet: als een machtige functionaris die de staat vertegenwoordigt zichzelf op dit niveau niet kan beheersen, hoe moet het dan als het om staatszaken gaat? Vuurt hij dan wat raketten af?

Maar Gabriel zat de volgende dag al in een andere tv-show om zijn uitbarsting te vergoelijken. Hij was ook maar een mens en die journalist zat zo te zeuren. Zijn partijgenoten vonden het prachtig: zij zijn dol op de volkse kant van Siggi.

De toenmalige minister-president van Nedersaksen, de latere bondskanselier Gerhard Schröder (SPD), ontdekte hem in de jaren negentig als politiek talent in het deelstaatparlement. Hij zorgde ervoor dat Gabriel in 1999 tussentijds naar voren geschoven werd als minister-president in Nedersaksen. Maar zijn grillige temperament bezorgde Gabriel vier jaar later een verkiezingsnederlaag. Hij zei bij zijn aantreden als grapje tegen zijn medewerkers: „Hoe doe je dat eigenlijk, minister-president zijn?” Hij kon het echt niet: verbijsterde vriend en vijand met bizarre voorstellen. Werkte niet samen met zijn ministers. Schröder trok zijn handen van hem af.

Comeback

Na zijn verkiezingsnederlaag hield hij de politiek even voor gezien en begon een adviesbureau. Maar hij raakte direct verstrikt in een schandaal in verband met een opdracht voor Volkswagen. Kort ervoor zat hij als minister-president nog in de raad van commissarissen van dat concern.

Gabriel was op een dieptepunt. Hij werd bespot omdat hij, de ex-premier van Nedersaksen, hoofdverantwoordelijke binnen de SPD werd voor popmuziek en popcultuur. Hij ontleende er de geuzennaam ‘Siggi Pop’ aan. In 2005 liet hij zich door vrienden overtuigen weer de actieve politiek in te gaan. Hij maakte een comeback: hij kwam in de Bondsdag. En hij werd minister van Milieu. In die functie maakte hij zich bij vele Duitsers vooral gehaat door de afschaffing van de gloeilamp. Een maatregel die vanuit Brussel was verordonneerd. Partijgenoten droegen hem op handen voor zijn actief beleid tegen atoomenergie.

Toen Sigmar Gabriel het partijvoorzitterschap overnam in 2009, was de toestand van de SPD „catastrofaal”. Frank-Walter Steinmeier had de verkiezingen verloren van Merkel met slechts 23 procent van de stemmen. De partij was diep verdeeld tussen een conservatieve- en een linkervleugel. Dat Gabriel de Höffnungsträger, de laatste hoop, werd van de partij heeft er veel mee te maken dat hij niet hoorde bij een van de vleugels maar in het midden netwerkte. Daarbij beschikt hij over een groot redenaarstalent. Hij praat op een onnadrukkelijke wijze , snapt de dingen, legt ze uit in eenvoudige taal. Vijanden worden hard aangepakt. Hij gooit graag een paar woorden plat Duits door zijn spreektekst. En de kameraden, zoals partijgenoten elkaar aanduiden, zijn daar dol op. Dat hadden ze niet bij Steinbrück, met zijn betweterige, elitaire toon en sarcastische grappen.

Gabriel is, mits goedgehumeurd, meer iemand van de Herrenwitz, de herengrap. Bij de presentatie van het regeerakkoord door Gabriel, Angela Merkel en CSU-leider Horst Seehofer begin deze maand was dat goed te zien. „We lagen er om zes uur pas in”, zei Seehofer. „Maar niet met elkaar!” riep Gabriel snel. Waarop iedereen lachte. Behalve Merkel, die kennelijk geen trek had in ouwe-jongens-krentebrood.

Voor de komende jaren is Gabriel er veel aan gelegen de persoonlijke relatie met Merkel goed te houden. Dat dit makkelijk anders kan, ondervond hij enige jaren geleden. Toen maakte hij een sms’je bekend van Merkel aan hem. Het ging over de uiterst gevoelige benoeming van een nieuwe bondspresident. Merkel blokkeerde voor straf alle communicatie met de SPD-leider voor maanden.

Voor Sigmar Gabriel komt het er nu op aan in elk geval geen fouten te maken als minister. En vooral zichtbaar te blijven en onder de slagschaduw van Merkel vandaan te komen. Dat betekent afstand nemen van haar positie. En met regelmaat de eigen partijstandpunten erdoor krijgen. En dat betekent: risico’s nemen en een gok wagen. Sigmar Gabriel durft dat.

    • Frank Vermeulen