Wie ben ik en wat wil ik? Vraag het een ander

Wie ben ik? Wat wil ik? Wat zijn mijn doelen voor 2014? Op de grens tussen het oude en het nieuwe jaar denken we graag na over werk en de rest van ons leven. De vraag is echter of al dat gegraaf in onszelf ook iets oplevert. Vrienden en collega’s kennen ons vaak beter dan wijzelf.

Ze zijn populair in managementboeken en tijdens trainingen: zelftesten. Bijvoorbeeld op het gebied van persoonlijkheid en kantoortypes. Ben ik een ideeënfabriek? Of meer een afmaker? Door het beantwoorden van slechts een aantal vragen krijg je een beeld van jezelf dat – hoe verrassend – meestal goed past bij wat je net hebt ingevuld.

Ook populair: rijtjes van wat mensen motiveert. Bijvoorbeeld eerst vanuit het gezichtspunt van de werkgever („Mijn medewerkers willen vooral carrièrekansen”) en dan vanuit het perspectief van de medewerker („Ik wil vooral werk doen dat mij inhoudelijk aanspreekt”).

De premisse achter dit soort testen is dat wij onszelf kennen. Dat we onszelf in ieder geval beter kennen dan onze baas ons kent. Maar in werkelijkheid kan het net zo goed andersom zijn.

Volgens psycholoog Timothy Wilson is onze zelfkennis beperkt. We denken dat we een beeld hebben van wie we zijn en wat we willen, maar dat beeld wordt op allerlei manieren verstoord.

We onderdrukken bijvoorbeeld volautomatisch, zonder dat we er zelf erg in hebben, allerlei kennis, gevoelens en gedachten over onszelf die ons niet goed uitkomen. En we hebben daarnaast de neiging om dingen over onszelf te denken die wel goed voelen: kleine positieve illusies. Deze twee mechanismen maken deel uit van wat Wilson en collega’s wel ons ‘psychologisch immuunsysteem’ noemen. Een scala van psychologische processen dat ervoor zorgt dat we ons goed blijven voelen, ook als het leven soms tegenzit.

Bovendien komt een groot deel van ons dagelijkse gedrag niet bewust tot stand. Dat gedrag is wel zichtbaar voor andere mensen, maar zelf hebben we vaak geen heldere herinneringen aan wat we doen. Laat staan waarom.

Voor veel mensen is het een onverteerbare gedachte dat anderen ons beter kennen dan wijzelf. We koesteren de gedachte dat we onszelf eerlijk kunnen onderzoeken en beoordelen. Maar volgens psychologen is dit slechts een prettige illusie. Onze collega’s zien beter dan wijzelf waar we echt harder voor gaan lopen. Onze vrienden horen beter dan wijzelf wanneer er oprecht enthousiasme in onze verhalen doorklinkt. En hoogstwaarschijnlijk weten sommige managers ook beter wat medewerkers motiveert dan deze medewerkers zelf (iets wat natuurlijk helemaal ergerniswekkend is).

Mocht je in de komende dagen willen nadenken over jezelf en je toekomst, dan is het lonend om niet de eenzaamheid te zoeken, maar juist de drukte. Bij voorkeur het gezelschap van familie, vrienden, collega’s en andere mensen die regelmatig de gelegenheid hebben om je in het wild te observeren. Vraag hen om hun waarnemingen met je te delen. Welk doel moet ik volgens jou stellen voor het komende jaar? Wat denk jij nu wat mij gelukkig zou maken? Dit leidt niet alleen tot verrassende gesprekken, maar wellicht ook tot diepere inzichten dan allerlei vormen van zelfreflectie.

Comédienne Bette Midler zei het ooit in een film: „Genoeg over mij. Laten we het over jou hebben. Wat vind jij van mij?”

Psychologisch gezien is dat nog niet zo’n domme uitspraak.

Ben Tiggelaar is gedragsonderzoeker, trainer en publicist en schrijft elke week over management en leiderschap.