Vrijheid voor oligarch met een al te dissidente missie

Oud-oliemagnaat Michail Chodorkovski nam het op tegen president Poetin, waar andere oligarchen eieren voor hun geld kozen. Vrijdag kwam hij vrij en vertrok onmiddellijk naar Berlijn.

Chodorkovski tijdens zijn proces in 2011 in Moskou. Foto AFP

Michail Chodorkovski, de voormalige oliemagnaat die onverwachts gratie kreeg van president Vladimir Poetin van Rusland, heeft bij zijn vrijlating precies de omgekeerde weg gevolgd als bij zijn arrestatie ruim tien jaar geleden. Nadat Poetin vrijdagmorgen het gratiedecreet had getekend en Chodorkovski later uit Strafkamp nummer 7 in Segezja (in Karelië) was ontslagen, vertrok de ex-oligarch direct naar Duitsland. Op vliegveld Schönefeld werd hij ontvangen door de Duitse oud-minister van Buitenlandse Zaken, Hans-Dietrich Genscher, die zich de afgelopen jaren achter de schermen heeft ingespannen voor zijn vrijlating.

Toen Chodorkovski in oktober 2003 op het vliegveld van Novosibirsk werd gearresteerd op verdenking van belastingfraude, had de toenmalige topman van olieconcern Joekos de tegenovergestelde route gevolgd. Ondanks waarschuwingen dat de Russische politie op hem loerde, vloog hij toen juist vanuit de Verenigde Staten terug naar zijn vaderland. Andere oligarchen met wie Poetin in die eerste jaren van zijn machtsuitoefening in onmin leefde, kozen het hazenpad. Chodorkovski ging naar het hol van de leeuw.

Die keuze was niet zo raar als het in retrospectief ging lijken. De toen 40-jarige Chodorkovski had zich in 2003 ontwikkeld volgens het patroon van de negentiende eeuwse Amerikaanse robberbarons. Chodorkovski had in de jaren negentig geprofiteerd van de privatiseringsgolf tijdens het bewind van Boris Jeltsin, de president die regeerde op de economische puinhopen die de ondergang van de Sovjet-Unie had achtergelaten. Chodorkovski was een van de jonge ‘oligarchen’ die, in ruil voor leningen aan de zieltogende schatkist, in gesloten veilingen voor spotprijzen hele staatsbedrijven konden opkopen. Toen deze bonanza van ‘wild kapitalisme’ voorbij was en in 2000 voormalig staatsveiligheidschef Vladimir Poetin aan de macht kwam, wendde hij de steven.

Poetin liet weten dat de oligarchen alleen hun gang konden gaan als ze zich verre van de staatspolitiek zouden houden. Ze werden alleen geacht te betalen. Maar Chodorkovski ging toen juist pleiten voor meer openheid in Rusland. Hij bouwde zijn olieconcern Joekos om tot een bedrijf dat ging voldoen aan de Westerse maatstaven van accountancy en bestuur. En hij stichtte een ‘non-gouvernementele organisatie’ die wilde werken aan een zogeheten ‘civil society’. Tijdens een op tv uitgezonden bijeenkomst met ondernemers kritiseerde hij Poetin.

Andere oligarchen kozen wel eieren voor hun geld, zoals Roman Abramovitsj, eigenaar van het oliebedrijf Sibneft dat in 2003 fuseerde met Joekos. Samen vormden ze het grootste energieconcern van Rusland. Chodorkovski wilde in 2003 een deel van het aandelenpakket onderbrengen bij een Westers bedrijf als Exxon/Mobile. Dit was voor Poetin het moment om in te grijpen. De fusie met Sibneft werd ongedaan gemaakt, Abramovitsj werd door het Kremlin gedisciplineerd en Chodorkovski werd vervolgens gearresteerd, net als zijn financiële rechterhand Platon Lebedev. Beiden werden onderworpen aan een keten van strafzaken. Eerst werden ze veroordeeld wegens belastingontduiking, vervolgens wegens verduistering van olie. Vele zakenvrienden keerden Chodorkovski de rug toe.

Het Europese Hof voor de mensenrechten in Straatsburg boog zich wel over de vraag of het oorbaar was dat alleen Chodorkovski werd aangepakt voor gedrag waaraan alle oligarchen zich schuldig hadden gemaakt. Dit najaar oordeelde het Hof dat de eerste zaak geen onversneden ‘politiek proces’ was geweest, maar dat mensenrechten van Chodorkovski en Lebedev wel op belangrijke punten waren geschonden. Over de tweede zaak, die volgens kenners op dubieuzere gronden was gevoerd dan de eerste, zou het Hof zich later uitspreken, mogelijk in 2014.

Om te voorkomen dat Chodorkovski na deze vonnissen in augustus 2014 vrij zou kunnen komen, leek de Russische justitie een ‘derde zaak’ wegens witwassen op te willen zetten. Maar op zijn jaarlijkse massapersconferentie zei Poetin donderdag desgevraagd dat deze derde zaak „geen perspectief” had. Dat was impliciet een signaal dat de haviken bij justitie moesten inbinden en dat Poetin nog steeds zo machtig is, dat hij van een man als Chodorkovski niets heeft te duchten

De oekaze van Poetin is echter niet alleen een uiting van macht. De gratie voor Chodorkovski is ook signaal dat Rusland zich wil profileren als betrouwbaar land waar buitenlandse investeerders niet bang hoeven te zijn dat hun bezit door willekeur en machtsmisbruik wordt ondermijnd.

De redelijk onafhankelijke econoom Jevgeni Jasin reageerde vrijdag dan ook positief op de amnestie voor Chodorkovski. „We moeten zien wat er van komt, maar mijn humeur is een beetje verbeterd”, zei Jasin.

Chodorkovski zelf liet zich niet uit over zijn maatschappelijke of zakelijke plannen. Hij zei dat hij na tien jaar nu eerst zijn „schuld bij zijn ouders, vrouw en kinderen moet aflossen”.